Giữa cái thời đại mà người ta đo lường giá trị của một thông điệp bằng số giây xem video trên TikTok, việc cầm trên tay một tập thơ thơm mùi giấy mới bỗng trở thành một trải nghiệm có phần… lạc quẻ. Người ta vẫn bảo nhau: thơ bây giờ khó sống. Những tác giả trẻ, nhất là những người chưa có tên tuổi, lại càng khó có cửa để bước vào nhà in khi cán cân thị trường sách luôn nghiêng hẳn về những giá trị kinh tế thực dụng. Một cuốn sách dịch từ tác phẩm bán chạy ở nước ngoài hay một bộ manga đình đám luôn là “vùng an toàn” cho bất kỳ nhà xuất bản nào. Thế nhưng, giữa bối cảnh thực tế phũ phàng ấy, tập thơ tuyển “Mẹ Tôi” của dự án Book Hunt xuất hiện.
Cuốn sách này vốn dĩ thành hình từ một cuộc thi. Thông thường, khi nghe đến hai chữ “cuộc thi”, người ta dễ hình dung ra những bài thi mẫu gò bó, những vần thơ đẽo gọt sao cho vừa lòng ban giám khảo để giật giải. Nhưng kỳ lạ thay, khi lật giở từng trang của “Mẹ Tôi”, tôi chẳng thấy cái gắt gao của sự tranh đua.
Những tác giả góp mặt ở đây đa phần là những cái tên hoàn toàn xa lạ, chưa từng được xướng danh trên bất kỳ văn đàn chuyên nghiệp nào. Họ là sinh viên, là nhân viên văn phòng, là những người lao động bình thường, những kẻ mà trong mắt giới phê bình có thể bị coi là “không chuyên”. Nhưng chính sự “không chuyên” ấy, đôi khi lại là một đặc ân cho người đọc. Bởi vì họ viết bằng bản năng. Họ không bị áp lực phải tạo ra những cấu trúc thơ phức tạp hay những ẩn dụ tầng tầng lớp lớp. Họ viết về mẹ như cách họ thở.
Hình ảnh người mẹ hiện lên trong tập thơ là dáng lưng còng gánh cả nắng mưa qua những phiên chợ xa để đổi lấy vài đồng tiền lẻ đóng học cho con; là bóng mẹ trầm mặc ngồi vá áo dưới ánh đèn vàng võ giữa đêm đông buốt giá; hay tiếng ru hời bảng lảng đưa con vào đời mà đến tận lúc trưởng thành, giữa phố thị sầm uất, ta mới chợt thấy thèm được nghe lại.
Công bằng mà nói, ngôn từ trong “Mẹ Tôi” có đôi chỗ còn vụng về, cách gieo vần còn sơ sài, chưa được gọt giũa sắc lẹm như những bậc thầy chữ nghĩa. Thế nhưng, chính cái nét thô mộc, đôi khi là sự “vụng dại” ấy lại có sức lay động mãnh liệt nhất. Nó chạm thẳng vào phần mềm yếu nhất, phần “nguyên bản” nhất trong trái tim mỗi người, nơi mà nỗi nhớ mẹ luôn thường trực nhưng đôi khi bị lớp bụi của cơm áo gạo tiền che lấp. Đọc những vần thơ nghẹn lại vì một người mẹ đã khuất, ta thấy một khoảng trống vắng mênh mang, một nỗi đau chẳng cần dùng từ hoa mỹ vẫn đủ làm người ta phải lặng đi.
Điều khiến ta suy nghĩ nhiều hơn cả nội dung cuốn sách chính là cách mà đội ngũ Book Hunt nâng niu những xúc cảm này. Trong cái nghề xuất bản đầy những toan tính về khổ giấy, định lượng và giá thành in ấn sao cho tối ưu lợi nhuận, “Mẹ Tôi” lại được thực hiện theo một cách thức kỳ lạ. Thay vì một bản in công nghiệp đại trà cho xong chuyện, mỗi bài thơ trong tập tuyển đều được dành riêng một bức họa minh họa. Đó là những lát cắt cảm xúc được các họa sĩ trẻ chăm chút như thể mỗi bài thơ đều xứng đáng có một tấm gương để soi bóng chính mình. Cầm cuốn sách, cảm giác nhám nhẹ của chất giấy dày dưới đầu ngón tay cùng những khoảng trắng dàn trang thênh thang mang lại một cảm giác rất “tử tế”. Đó không chỉ là kỹ thuật in ấn đơn thuần; đó là thái độ. Thái độ của những người làm sách dành cho tình mẫu tử và dành cho những người viết trẻ.
Để có được hình hài vẹn tròn ấy, hành trình của Book Hunt cũng là một câu chuyện đầy những nốt trầm. Book Hunt có khởi nguồn từ cộng đồng “Giải mã tìm sách” vào năm 2016, một sân chơi khuyến đọc của những tâm hồn trẻ tuổi đầy nhiệt huyết. Nhưng cuộc đời vốn chẳng dịu dàng như những trang giấy thơm. Năm tháng cứ trôi qua, áp lực mưu sinh, những ngã rẽ riêng tư và sự khắc nghiệt của ngành sách đã khiến những người đồng hành thuở ấy cứ thưa dần. Người cầm lái hiện tại là một người phụ nữ làm việc trong ngành xuất bản suốt 8 năm qua. Chị từng đứng trước một sự lựa chọn nghiệt ngã: hoặc là buông tay để giữ lại một kỷ niệm đẹp về một thời thanh xuân mơ mộng, hoặc là tiếp tục bước đi trên con đường mà ai nhìn vào cũng bảo là viển vông. Chị đã chọn ở lại, bỏ vốn liếng cá nhân. Chị mời lại những người cộng tác cũ, chia sẻ cổ phần cho những người có công, chẳng phải vì nhìn thấy những con số lợi nhuận khổng lồ trước mắt – bởi vốn dĩ dự án vẫn đang gồng mình chịu lỗ để duy trì. Chị ở lại vì muốn giữ lấy một mái nhà chung cho những người yêu chữ. Cái sự kiên trì ấy, nói một cách sòng phẳng và hơi thô một chút, chính là sự “gàn dở” đáng quý nhất giữa dòng đời hối hả này.
Những ai từng gắn bó với nghiệp sách đều hiểu rõ: đặt cược vào tác giả Việt, nhất là những “mầm non” mới toanh, là một rủi ro cực lớn. Câu hỏi “Ai đọc? Ai mua?” luôn là một bóng đen phủ lên tâm trí người làm nghề trước mỗi quyết định in ấn. Nhưng Book Hunt, với tôn chỉ “Cùng đọc, cùng viết, cùng lan tỏa”, đã chọn cách đi vào bụi gai thay vì con đường rải hoa hồng. Họ chọn cách vun vén cho những mầm xanh vừa mới nhú. Hình thức tuyển tập của “Mẹ Tôi” giống như một cái nắm tay ấm áp. Ở đó, những tác giả trẻ không phải đơn độc chống chọi với thị trường, mà họ cùng nhau đứng dưới một mái hiên. Biên tập viên của dự án này đóng vai trò như những người thợ làm vườn kiên nhẫn. Họ nhặt từng hạt sạn, gọt lại từng câu chữ vụng về nhưng vẫn cố gắng bằng mọi giá giữ lấy cái “chất” riêng, cái hơi thở cá nhân của mỗi người viết. Họ muốn giữ lại cái sự thành thật, dù đôi khi sự thành thật đó còn gồ ghề.
Dẫu vậy, con đường lãng mạn này không thể tránh khỏi những câu hỏi mang tính thực tế đến nghiệt ngã. Việc in ấn tuyển tập liệu có vô tình làm loãng đi chất lượng nghệ thuật khi độ chín của các tác giả không đồng đều? Hay đây chỉ là một cuộc rong chơi phù phiếm của những tâm hồn mơ mộng rồi sẽ sớm lụi tàn vì kiệt sức? Thú thực, quy trình kiểm soát tại Book Hunt vẫn rất nghiêm ngặt để giữ lấy cái ngưỡng thẩm mỹ cần có, nhưng thách thức lớn nhất vẫn là bài toán tồn tại. Một giấc mơ phi lợi nhuận hay ít lợi nhuận chẳng thể đi xa nếu thiếu đi sự cộng hưởng từ cộng đồng. Nếu độc giả vẫn giữ thói quen thờ ơ với những tác phẩm nội địa, nếu chúng ta chỉ mải mê với những giá trị ngoại nhập, thì những dự án như thế này rồi cũng sẽ như một ngọn nến cháy hết mình rồi vụt tắt giữa sa mạc.
Trong bức tranh xuất bản còn nhiều mảng màu trầm như hiện nay, Cổ Nguyệt Đường, với tâm thế nâng niu những giá trị văn hóa Việt, hiểu rằng chúng ta cần một sự kết nối, một cái tựa lưng vào nhau để cùng đi qua bão giông. Văn học nội địa cần một hệ sinh thái thực sự, nơi những người ươm mầm tài năng và những không gian văn hóa có thể gặp gỡ, tạo thành một dòng chảy mạnh mẽ. Chỉ khi đó, người viết trẻ Việt Nam mới thấy mình được che chở, và độc giả mới có cơ hội tìm thấy những khoảng lặng nhân văn thực sự “chạm” đến tâm hồn giữa một thế giới đầy tiếng ồn.
Từ năm 2022 đến nay, ba tuyển tập đã và đang thành hình. Đó là những bước chân chậm rãi, có phần nặng nề nhưng vô cùng vững chãi. Ủng hộ một cuốn sách như “Mẹ Tôi”, hay đơn giản là dành thời gian để kể cho nhau nghe về hành trình đầy nhọc nhằn của những người làm ra nó, chính là cách mà mỗi chúng ta góp một que củi nhỏ để thắp lên ngọn lửa cho sáng tạo nước nhà. Hãy để những “người gác đền” chữ nghĩa ấy biết rằng họ không hề lẻ loi trên con đường “gàn dở” mà mình đã chọn. Bởi sau cùng, chính việc cùng đọc, cùng viết và cùng lan tỏa những giá trị chân phương sẽ là sợi dây bền chặt nhất gìn giữ bản sắc và tâm hồn của một dân tộc. Những cánh cửa như Cổ Nguyệt Đường sẽ luôn rộng mở, bình yên và kiên nhẫn đón chờ những tâm hồn đồng điệu ghé chân, để cùng nhau viết tiếp những chương mới cho văn hóa Việt.
Thanh Ngân
