Có những bài thơ ra đời không phải để đi cùng năm tháng bình thường, mà để ở lại với lịch sử như một lời trăng trối đẹp đẽ nhất của con người trước định mệnh. Mùa xuân nho nhỏ của nhà thơ Thanh Hải là một bài thơ như thế…
***
Đó là vào những ngày cuối năm 1980. Chiến tranh đã lùi xa được vài năm, đất nước vừa bước qua thống nhất nhưng vẫn ngổn ngang khó nhọc. Cuộc sống chưa kịp hồi sinh sau những vết thương dài, thì ở Huế, mảnh đất trầm mặc của sông Hương, núi Ngự, nhà thơ Thanh Hải đang nằm trên giường bệnh, trong một căn phòng nhỏ ở tầng 4 Khoa Nội, Bệnh viện Huế. Căn bệnh ung thư quái ác đã đẩy ông vào chặng cuối của đời người.
Đau đớn thay, người từng đi qua bom đạn, từng sống giữa những năm tháng kháng chiến gian lao nhất, từng đối mặt với cái chết ngoài chiến trường mà không khuất phục, thì cuối cùng lại phải chịu cảnh bị giam hãm trong bốn bức tường bệnh viện, từng ngày cảm nhận sự rút cạn của sinh lực. Nhưng cũng chính trong khoảnh khắc cận kề cái chết ấy, một mùa xuân đẹp nhất của đời ông đã nở ra.
Thanh Hải biết rất rõ: thời gian của mình không còn nhiều. Những cơn đau kéo đến dồn dập, có lúc khiến ông ngất lịm. Nhưng mỗi lần tỉnh lại, ông lại cố gắng ngồi dậy, cầm bút, viết tiếp. Không phải để than thở, không phải để oán trách số phận, càng không phải để kể công đời mình. Ông viết như thể đang gói ghém những gì tinh khiết nhất của một đời người, gửi lại cho cuộc sống mà ông sắp phải rời xa.
***
“Mùa xuân nho nhỏ” ra đời trong hoàn cảnh như thế.
Đó không phải là mùa xuân rực rỡ của hội hè, pháo hoa, càng không phải mùa xuân chiến thắng vang dội. Đó là mùa xuân nội tâm, mùa xuân của chiêm nghiệm, của lặng lẽ nhìn lại một đời đã sống trọn vẹn với đất nước, với nhân dân, với cách mạng. Một đời không phô trương, không ồn ào, nhưng bền bỉ và thủy chung.
“Mọc giữa dòng sông xanh
Một bông hoa tím biếc”
Ngay từ những câu thơ đầu tiên, ta đã thấy hiện lên một vẻ đẹp “tím biếc” rất Huế, rất Thanh Hải: dịu dàng, khiêm nhường, nhưng không hề nhỏ bé. Bông hoa ấy không chen lấn, không khoe sắc giữa vườn xuân, mà lặng lẽ mọc lên giữa dòng sông, như chính cách nhà thơ đã sống, âm thầm, bền bỉ, hiến dâng.
Điều đặc biệt là trong suốt bài thơ, Thanh Hải gần như không nói về nỗi đau của bản thân. Không một câu nào nhắc đến bệnh tật, cái chết, hay sự tuyệt vọng. Thay vào đó, ông đặt tất cả tâm tư của mình vào khát vọng được tiếp tục cống hiến, dù chỉ là rất nhỏ:
“Ta làm con chim hót
Ta làm một nhành hoa
Một nốt trầm xao xuyến
Ta biến trong hòa ca…”
Ở đây, cái “nho nhỏ” không phải là tự ti, mà là một quan niệm sống lớn lao. Đó là khi con người ý thức rất rõ vị trí của mình trong dòng chảy rộng lớn của dân tộc và lịch sử. Không cần trở thành trung tâm, không cần là ánh sáng rực rỡ nhất, chỉ cần là một nốt trầm đúng chỗ, một nhành hoa góp hương, một tiếng chim làm đầy thêm bản hòa âm cuộc đời.
Và rồi, như một lời tự nhủ cuối cùng, nhà thơ viết:
“Mùa xuân – một mùa xuân nho nhỏ
Lặng lẽ dâng cho đời…”
Câu thơ ấy, sau này khi được đọc lại, khiến người ta không khỏi lặng đi. Bởi đó không chỉ là triết lý sống, mà còn là lời chia tay nhẹ như hơi thở, không bi lụy, không ủy mị, chỉ có sự thanh thản của một người đã sống trọn vẹn và không còn điều gì phải hối tiếc.
***
Thế nhưng, trong may mắn vẫn còn một nỗi dở dang.
Ngay sau khi bài thơ hoàn thành, nhạc sĩ Trần Hoàn, người bạn tri kỷ của Thanh Hải, vào viện thăm. Ông bị cuốn hút ngay lập tức bởi những câu chữ trong trẻo, giản dị mà sâu sắc của bài thơ. Một mùa xuân không ồn ào, nhưng có sức lay động lạ thường. Trần Hoàn xin bạn cho phép phổ nhạc. Thanh Hải đồng ý, có lẽ với niềm vui thầm lặng của người sắp ra đi nhưng vẫn còn có thể để lại thêm một điều gì đó cho đời.
Chỉ trong khoảng một tuần lễ, ca khúc “Mùa xuân nho nhỏ” đã được hoàn thành. Nhạc sĩ Trần Hoàn vội vã trở lại Huế, mong được hát cho bạn nghe. Nhưng khi ông đến nơi, Thanh Hải đã qua đời từ ngày 15/12/1980.
Bài hát không còn là món quà dành cho người sống, mà trở thành lời tiễn đưa người đã khuất.
Trong ngày đưa tang, Huế mưa dầm dề. Trời đất như cùng chia sẻ nỗi mất mát. Trong điếu văn trước khi hạ huyệt, khi những câu hát vang lên:
“Ta làm con chim hót
Ta làm một nhành hoa
Một nốt trầm xao xuyến
Ta biến trong hòa ca…”
Người đọc điếu văn đã khóc, và mọi người đều khóc. Bởi họ hiểu rằng, đó không chỉ là thơ, không chỉ là nhạc, mà là cả một đời người đang nói lời từ biệt.
***
Thanh Hải ra đi, nhưng bài thơ và bài hát thì không.
Ngay Tết Tân Dậu 1981, Mùa xuân nho nhỏ được NSƯT Kim Phúc cất lên trên sóng Phát thanh. Từ đó, ca khúc lan tỏa khắp mọi miền đất nước. Không cần sân khấu lớn, không cần dàn nhạc hoành tráng, bài hát sống bằng chính sự chân thành tuyệt đối của nó. Mỗi độ Tết đến xuân về, giai điệu ấy lại vang lên, nhắc người ta nhớ rằng mùa xuân không chỉ là hưởng thụ, mà còn là trách nhiệm sống tử tế, sống có ích, dù chỉ là “nho nhỏ”.
Về phần nhạc sĩ Trần Hoàn, sau thành công ấy, nhiều năm liền, cứ mỗi dịp cuối năm, ông lại được Đài Tiếng nói Việt Nam đặt hàng viết ca khúc xuân mới. Nhưng lạ thay, ông không thể vượt qua được chính mình. Ngồi vào đàn, viết rồi lại xé, bởi trong lòng ông hiểu: không ca khúc nào có thể vượt qua cái bóng của Mùa xuân nho nhỏ.
Ông từng tự bạch:
“Thẩm định tác phẩm là quyền của Nhân dân, song với tôi, đây là một bản nhạc mà mỗi lần nghe hát, tôi không thể nào cầm được nước mắt.”
Có lẽ bởi vì, trong bài hát ấy, không chỉ có thơ của Thanh Hải, mà còn có một mùa xuân cuối cùng của một đời người, một dáng đứng tinh thần rất Việt Nam: lặng lẽ, khiêm nhường, nhưng bền bỉ và bất tử.
***
Thanh Hải đã đi xa. Nhưng mỗi mùa xuân trở lại, bông hoa tím ấy vẫn lặng lẽ nở giữa dòng sông xanh, nhắc chúng ta rằng: sống đẹp không cần lớn lao, chỉ cần chân thành và dâng hiến đến tận cùng.
Ngô Tiến Vinh
