Giữa lúc chúng ta lo lắng về sự xa rời văn hóa gốc, nỗi ám ảnh mang tên toàn cầu hóa, thì điều không tưởng: biến Thánh Gióng như siêu anh hùng, đưa Sơn Tinh – Thủy Tinh vào cuộc chiến climate change (biến đổi khí hậu) của thế kỷ 21, và khiến Mỵ Châu trở thành nhân vật bi kịch được tranh luận nhiều hơn cả những nhân vật phức tạp trong các bộ phim truyền hình nổi tiếng của phương Tây.
Vậy họ là ai? Là những người trẻ tuổi, những nhà văn, họa sĩ, nhà thiết kế đang cầm bút, cầm cọ, cầm chuột máy tính để thực hiện một cuộc tái sinh văn hóa đầy ngoạn mục. Họ kế thừa di sản; họ đang pha trộn nó, dùng những công cụ hiện đại và ngôn ngữ của thể loại (Genre Fiction) để chứng minh một lẽ giản đơn: văn hóa gốc Việt không hề nhàm chán, chỉ là nó đang chờ được kể lại theo cách khiến trái tim tuổi trẻ phải rung động. Đây là một sự phản biện mạnh mẽ và đẹp đẽ nhất đối với mọi lời chỉ trích về sự “hời hợt” của thế hệ mới. Họ đọc những câu chuyện fantasy hoành tráng từ các đế chế văn hóa khác, và tạo ra fantasy của riêng mình, từ chính xương máu và huyền thoại cha ông.
Sự trỗi dậy của dã sử và kỳ ảo lấy bối cảnh Việt Nam là sự hình thành của một gu đọc mới: Gu đọc Căn tính, tức đọc để hiểu mình, đọc để tự hào về nơi mình đã sinh ra. Gu đọc này bùng nổ vì nó đã xóa bỏ được cái khoảng cách nghiêm cẩn và giáo điều của văn học học thuật. Nó đưa người đọc vào vai trò của một người đồng sáng tạo.
Đã có thời trên các diễn đàn văn học, số lượng fanfiction và các bài phân tích tâm lý chuyên sâu về cặp đôi Trọng Thủy – Mỵ Châu vượt qua cả những tranh luận về các nhân vật bi kịch phương Tây trong cộng đồng người Việt. Điều đó nói lên điều gì? Giới trẻ cần một cách tiếp cận khiến trái tim họ rung động. Họ cần câu chuyện chứ không phải thông tin.
Điều này còn thể hiện qua cách các tác giả trẻ khai thác các chi tiết tưởng chừng như nhỏ bé. Họ không ngại đặt những câu hỏi gai góc: Liệu việc ‘remix’ văn hóa dân gian có làm mất đi bản sắc gốc? Khi Sơn Tinh trở thành một vị thần nguyên tố hùng mạnh trong truyện fantasy thuần Việt, hay Thạch Sanh ở thời hiện đại, chúng ta đang làm mới hay đang phá hủy? Câu trả lời nằm ở sự cân bằng và trách nhiệm. Văn hóa sống được là văn hóa biết thở cùng thời đại. Việc làm mới là cần thiết để giữ nó lưu thông. Nhưng sự sáng tạo đó cần phải đi kèm với sự tôn trọng đối với triết lý cốt lõi, tránh những tác phẩm “mì ăn liền” vội vàng, biến những câu chuyện thiêng liêng thành thứ giải trí rẻ tiền, vô hồn. Trách nhiệm của người kể chuyện là phải chắt lọc tinh hoa.
Để gu đọc này không chỉ là một trào lưu nhất thời, chúng ta cần một sự đầu tư đồng bộ và đột phá từ toàn bộ hệ sinh thái. Thứ nhất, cần đột phá về hình ảnh và thiết kế: Một cuốn sách về Việt Điện U Linh Tập hay Lĩnh Nam Chích Quái phải có thiết kế bìa đẹp và chất lượng. Giới trẻ thích những vật phẩm đẹp, có thể check-in và thể hiện cá tính. Các NXB cần mạnh dạn tổ chức các cuộc thi thiết kế bìa sách, hợp tác với các họa sĩ concept art tài năng để tạo ra những nhân vật dân gian có hình tượng rõ nét, có chiều sâu. Khi cuốn sách là một tác phẩm nghệ thuật, nó sẽ trở nên đáng khao khát.
Thứ hai, nên mở rộng vùng đất công nghệ: Tại sao chúng ta không nghĩ đến một dự án NFT nghệ thuật số cho các nhân vật dân gian? Nơi các họa sĩ trẻ thiết kế và sở hữu bản số hóa của Sọ Dừa, Cây tre trăm đốt, và cộng đồng có thể mua bán, trao đổi, tạo ra giá trị kinh tế cho di sản. Tại sao không có những buổi thảo luận về văn học dân gian trong metaverse, nơi giới trẻ có thể hóa thân thành các nhân vật, bước vào Cổ Loa Thành hay Phong Châu để tranh luận về các lựa chọn lịch sử? Công nghệ Thực tế ảo (VR) và Thực tế tăng cường (AR) có thể biến những trang sách lịch sử khô khan thành trải nghiệm tương tác 3D. Tưởng tượng việc bạn dùng điện thoại quét lên trang sách về Bách Việt, và hình ảnh các bộ tộc hiện lên sống động.
Thứ ba, nên khuyến Khích từ hành động nhỏ nhất: Sự khuyến khích phải đến từ cộng đồng và các nền tảng xã hội. Hãy thử một ngày: vào group review sách lớn nhất, tạo khảo sát: “Nếu được chọn một nhân vật lịch sử Việt Nam để viết fanfiction, bạn sẽ chọn ai?” Và xem nhiệt huyết tuôn trào. Chúng ta sẽ thấy nhu cầu thực sự. Các trường học, các CLB sách cần thay đổi phương pháp. Không phải là giảng giải tác phẩm, mà là tranh luận về nhân vật. Khuyến khích học sinh viết kịch bản, làm vlog phân tích tâm lý nhân vật. Biến tác phẩm thành chất liệu thô để sáng tạo.
Và quan trọng nhất, bên cạnh những tác phẩm hay và các bộ tiểu thuyết dã sử được đầu tư kỹ lưỡng, vẫn còn tồn tại những tác phẩm cẩu thả, sai lệch nghiêm trọng về tinh thần cốt lõi. Cộng đồng cần đóng vai trò là “người thẩm định” gắt gao. Phải có sự song hành giữa sự tự do sáng tạo và trách nhiệm văn hóa. Các chuyên gia lịch sử và văn hóa nên mở rộng cửa, đồng hành cùng các tác giả trẻ, đóng vai trò cố vấn thay vì phán xét, giúp họ đi đúng hướng mà vẫn giữ được sự bùng nổ. Gu đọc mới này không đơn thuần là một xu hướng văn hóa. Đó là một cuộc đối thoại xuyên thế hệ, một cuộc gặp gỡ xúc động giữa quá khứ và tương lai, được viết bằng ngôn ngữ của thời đại mới.
Ông cha ta kể chuyện bằng cồng chiêng bên bếp lửa, bằng những lời hát ru vần điệu. Chúng ta kể lại câu chuyện ấy bằng animation, bằng webtoon, bằng game VR. Chất liệu thay đổi, nhưng linh hồn câu chuyện vẫn thế: Nó là sợi dây kết nối chúng ta với nhau. Khi một bạn trẻ say mê lật từng trang tiểu thuyết về Huyền Trân Công Chúa, về những cuộc đấu tranh dựng nước, đó không phải là sự giải trí đơn thuần. Đó là hành trình đi tìm căn tính.
Những dòng này được viết với hy vọng cùng mọi người thảo luận. Mỗi hành động nhỏ có thể điều là nhiên liệu nối tiếp văn hóa. Vậy bạn thì sao? Bạn có ý tưởng sáng tác nào muốn thử, hay một gu đọc đặc biệt nào muốn chia sẻ không? Hãy cho Cổ Nguyệt Đường biết nhé.
Thanh Ngân
