(Giai thoại về nhà văn Nam Cao sau khi ông qua đời)
Ngày 30/11/1951, một ngày đau đớn của văn học Việt Nam…
Sau hội nghị văn nghệ ở Thanh Hóa, đoàn văn nghệ sĩ lẽ ra sẽ theo đường số 6 về Việt Bắc. Nhưng trong số họ, có một người muốn vòng về quê mình – làng Đại Hoàng, xã Hòa Hậu, Lý Nhân, Hà Nam cũ – để nắm thực tế, vì nghe tin quê hương đã trở thành làng du kích. Đó là nhà văn Nam Cao.
Không ai ngần ngại nghĩ chuyện can ngăn. Bởi mọi người tin vào bản lĩnh và sự từng trải của ông, một người đã đi qua cả chiến trường lẫn những trang viết gai góc nhất về số phận con người.
Nhưng có ai ngờ, chuyến trở về ấy… lại là chuyến đi cuối cùng.
Vùng chiêm trũng Ninh Bình – Hà Nam khi ấy ngập trắng nước. Nam Cao đi đầu đoàn 7 thuyền nan của cán bộ tuyên truyền thuế nông nghiệp. Liên lạc báo rằng “đường không có địch”. Thế nhưng đến xã Gia Xuân, huyện Gia Viễn cũ (nay thuộc xã Gia Trấn, Ninh Bình mới), đoàn sa vào ổ phục kích của một toán Commandos Pháp. Chỉ riêng thuyền của ông bị bắt, nhưng đã kịp tạo thời cơ để 6 thuyền khác trốn chạy được. Sau khi bị bắt, tất cả các cán bộ bị đưa về nhà thờ Mưỡu Giáp. Đêm ấy, một cán bộ tìm cách trốn nhưng không thoát. Sáng hôm sau, giặc đem toàn bộ cán bộ ra cánh đồng xử tử và chôn tại chỗ.
Nam Cao, nhà văn của những kiếp người đau khổ, ngã xuống khi mới 36 tuổi. Trớ trêu thay, ngôi làng nơi ông mất cũng mang tên Vũ Đại, cái tên ông từng hư cấu để dựng nên thế giới bi thương của “Chí Phèo”, “Sống mòn”.
Cuộc đời dường như đã khép lại một vòng cung định mệnh.
***
Ông mất đi, để lại một khoảng trống khó nói thành lời trong lòng bao người: những tác phẩm còn dang dở, những kế hoạch chưa kịp thực hiện, những câu chuyện chưa kịp kể. Nhiều bí mật về ông chỉ nhiều năm sau mới dần được hé lộ, để mỗi lần nhớ đến, người ta lại thương và lại kính.
Day dứt nhất phải kể đến tác giả của “Vũ Như Tô”, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng. Mãi đến năm 1958, sau khi cuộc kháng chiến chống Pháp đã qua, ông mới có thể nói lại chuyện cũ. Trước ngày bị phục kích, Nam Cao và Nguyễn Huy Tưởng có ý định đổi địa điểm chiến dịch cho nhau, nhưng Nam Cao xin giữ nguyên vì tôn trọng tổ chức. Nhưng sau thoáng bồi hồi trấn tĩnh lại, Nguyễn Huy Tưởng nói với nhà văn Anh Đức:
“Giả sử xảy ra cuộc hoán đổi hướng đi thực tế lần ấy, biết đâu tôi đã hy sinh vào chỗ của Nam Cao rồi cũng nên!”
***
Còn với nhà văn Vũ Bằng. Phải mãi đến sau này, nghe mọi người kể chuyện, nhất là được nhà văn Tô Hoài đính chính, ông mới biết rằng mình chính là nguyên mẫu của nhân vật Hoàng trong tác phẩm “Đôi mắt” của “cái mặt không chơi được” ấy!
Ban đầu, nhà văn Nam Cao định đặt tên tác phẩm là “Tiên sư anh Tào Tháo”, lấy từ câu nói của nhân vật Hoàng trong truyện khi thích thú nghe vợ mình đọc “Tam quốc diễn nghĩa” trước khi ngủ. Nhưng một lần nọ, trong một chuyến đi từ Hà Nam lên Việt Bắc, nhà văn đã gặp vợ chồng nhà văn Vũ Bằng đang tản cư ở vùng trung du Quế Quyển trên đường vào Chi Nê (Hòa Bình cũ). Chính cuộc gặp này đã trở thành định mệnh để nhà văn quyết định điều chỉnh lại tác phẩm, lấy Vũ Bằng làm nguyên mẫu để tạo ra một “Đôi mắt” mà chúng ta đã biết.
Đến khi sự thật được hé lộ, tác giả của “Thương Nhớ Mười Hai” đã nói rằng mình rất bằng lòng với Nam Cao khi miêu tả mình trong chuyện như thế thông qua Hoàng: con người mơ màng bước vào trong trường kỳ kháng chiến; cái anh chàng nửa chán đời nửa yêu đời; nửa thông minh, nửa dở hơi; vừa đi kháng chiến, vừa sợ kháng chiến, cứ khật khưỡng trong nước sôi lửa bỏng như thế…
***
Nam Cao ra đi sớm, bỏ lại gia đình gồm phu nhân là bà Trần Thị Sen (1916-2002), cùng 4 người con (3 trai, 1 gái). Nhưng gia đình ông vẫn đứng vững, nhờ nghị lực và nhờ sự đùm bọc của những đồng chí – đồng đội của ông. Trong số này, theo lời kể của ái nữ Trần Thị Hồng cho báo Công An Nhân Dân vào năm 2010, câu chuyện về lần gia đình nhận “nhuận phim” “Làng Vũ Đại ngày ấy” vẫn còn đó như một minh chứng sống động nhất.
Mấy tháng sau khi được xem bộ phim “Làng Vũ Đại ngày ấy” chuyển thể từ một số tác phẩm của ông, phu nhân Sen nhận được một ngàn đồng tiền nhuận bút. Cũng vào dịp ấy, bà còn được lĩnh tám ngàn đồng là tiền nhuận bút in quyển “Một đám cưới” của chồng.
“Thấy hai khoản tiền chênh lệch hơi nhiều, mẹ tôi nghĩ có sự nhầm lẫn nên bảo cậu út (tên Trần Hữu Thực) dẫn lên Hà Nội để hỏi nhà văn Tô Hoài. Bởi với mẹ tôi, bác Tô Hoài như người trong nhà. Và mẹ còn cho rằng mọi chuyện liên quan đến cha tôi, bác đều giải quyết được tất.”
Sau chuyến đi tàu hỏa từ Nam Định lên Hà Nội, ngay khi tới nhà của tác giả “Dế Mèn phiêu lưu kỳ”, phu nhân Sen đem ngay những khúc mắc về nhuận bút phim ra giãi bày với bác.Nghe xong, Tô Hoài cười hì hì, rồi nói thật nhỏ nhẹ:
– Việc này tôi phải hỏi ông Phạm Văn Khoa, bên xưởng phim cơ chị ạ!
(Phạm Văn Khoa chính là đạo diễn phim “Làng Vũ Đại ngày ấy”)
Rồi thoáng một chút băn khoăn, ông tiếp lời:
– Nhưng đến nhà ông Khoa thì hơi xa, hay để cháu đưa chị sang nhà anh Kim Lân ở gần ngay đây thôi. Có thể anh ấy biết, vì anh ấy tham gia đóng vai lão Hạc mà!
Sang nhà nhà văn Kim Lân, bầu không khí ban đầu có phần hơi ngượng ngùng. Nguyên nhân là vì dù Kim Lân – Nam Cao đều là những đồng đội đã trải qua sương gió Việt Bắc. Nhưng hơi kỳ cục ở chỗ, Kim Lân… chưa lần nào thăm gia đình Nam Cao. Thành ra, đây mới là lần đầu tiên Kim Lân đối diện với gia đình anh Trí. Mà lại còn là đối diện khi anh Trí đã thành người thiên cổ!
Do vậy, sau khi hai người trò chuyện khá lâu, nào thăm hỏi sức khỏe, nào kể chuyện làm ăn, con cái, mãi rồi, phu nhân Sen mới cất được lời vào việc chính:
– Thưa anh! Tôi chỉ nhận được có một ngàn đồng về cái phim có chuyện thằng Chí Phèo của nhà tôi thôi. Thế mà, vừa qua in quyển sách được những tám ngàn anh ạ! Anh hỏi giúp tôi xem, họ có tính nhầm không, anh nhá!
Nhà văn Kim Lân trả lời, thật nhỏ nhẹ như nói với chính mình:
– Không nhầm đâu chị ạ, chị còn được một ngàn, chứ em chỉ được ngót chín trăm, mà còn phải mua con chó mất hai trăm. Đi mấy phiên chợ mới lùng mua được con ưng ý. Rồi còn phải nuôi nấng, chăm bẵm nó và suốt ngày chơi đùa với nó để nó quen hơi, bén tiếng mình dần đi thì vừa. Nếu không vậy, lúc vào việc nó lại cắn mình thì gay go lắm chị ơi! Đóng phim này, có khi em còn bị lỗ nữa ấy chứ! Nhưng mà em vẫn rất vui, vì em được là nhân vật trong tác phẩm của anh mà!
“Nghe những lời tâm huyết ấy của nhà văn Kim Lân, mẹ tôi không còn cấn cá gì nữa. Bà vui vẻ lên đường về Nam Định, cho dù sau một ngày, một đêm vất vả, mất ngủ…” – ái nữ Trần Thị Hồng nhớ lại.
***
Nam Cao đã đi xa. Nhưng những người ở lại, bạn bè, người thân, độc giả, vẫn tiếp tục sống, viết, diễn, nâng đỡ nhau, như cách họ nâng đỡ tên tuổi và tinh thần của ông.
Và có lẽ, đó là cách đẹp nhất để nói rằng:
Một con người, khi sống tử tế đến tận cùng, thì ngay cả sau khi ra đi, vẫn có thể đem lại hạnh phúc cho người ở lại.
Ngô Tiến Vinh
