Nếu có một viện bảo tàng lưu giữ những mảnh vỡ của thế giới: từ tiếng nấc nghẹn của đứa trẻ trong đêm giao thừa đến sự tan biến lặng lẽ của bọt biển trên đại dương… thì thủ thư nơi đó hẳn phải là Hans Christian Andersen. Người lớn thường lầm tưởng mình bước vào thế giới của ông để tìm kiếm một phép màu giúp hàn gắn thực tại; nhưng thực tế, họ đang đối diện với một cuộc giải phẫu tâm hồn, nơi cái đẹp hiện lên rực rỡ nhất chính trong sự không lành lặn. Bộ Tổng tập truyện cổ tích Andersen do TIMES Books và NXB Văn học ấn hành nhân kỷ niệm 200 năm ngày sinh của ông, đã trở thành một thực thể ‘phản cổ tích’ đầy ám ảnh, chuẩn bị cho ta một tâm thế khác thường đó.
Có thể nói đây là một trong những bộ ấn phẩm có phần nhìn mãn nhãn và đầy tính suy tưởng nhất về Andersen tại Việt Nam hiện nay. Họa sĩ Hùng Lượng sử dụng những gam màu trầm, những nét cọ đôi khi là những mảng loang lổ không định hình, tạo nên một không gian liêu trai và bảng lảng. Cách tiếp cận này mang tính chất giải ảo. Nó lột xác Andersen khỏi lớp vỏ “vỗ về” để trả ông về đúng vị trí của một nhà giải phẫu tâm hồn. Trong Cô Bé Bán Diêm, ánh lửa từ những que diêm không rực rỡ như nắng hạ, mà le lói, run rẩy và mỏng manh giữa cái nền xám xịt của đêm đông và sự vô cảm lạnh lùng của lòng người. Lối minh họa này cực kỳ tương xứng với văn phong của Andersen: vừa dịu dàng, vừa tàn nhẫn. Nó chuẩn bị cho người đọc một tâm thế rằng: Bạn sắp bước vào một thế giới thực, nơi cái đẹp thường đi kèm với nỗi đau, và sự nhiệm màu thường chỉ là một tia chớp le lói trước khi bóng đêm ập xuống.
Khác với những bản rút gọn thường thấy trên thị trường, vốn đã bị gọt giũa những chi tiết “gai góc” để phù hợp với giáo dục trẻ nhỏ theo lối bảo bọc. Bộ sách này giữ nguyên tinh thần nguyên tác với nội dung chi tiết và đầy đủ nhất. Điều này cho phép những câu chuyện kinh điển hiện lên với tất cả sự thô ráp vốn có. Độc giả sẽ tìm thấy một Nàng Tiên Cá với đôi chân đau đớn như dẫm lên dao sắc trong mỗi bước đi, hay một Chú Lính Thiếc Dũng Cảm với cái kết tan chảy trong lò. Bên cạnh đó, ấn bản còn mang đến những viên ngọc quý ít khi xuất hiện như “Người gác tháp Ole” hay “Con rắn biển khổng lồ”, nơi Andersen gửi gắm những chiêm nghiệm già dặn về sự thăng trầm, sự hữu hạn của kiếp người và sự vô hạn của vũ trụ. ”Lên và xuống, tất cả chúng ta đều phải trải qua những thăng trầm,” lời của người gác tháp Ole nhắc nhở rằng cuộc đời này là một dòng chảy không ngừng, nơi mọi địa vị và danh vọng đều có thể bị cuốn trôi, chỉ có thái độ sống là còn ở lại.
Một điểm đặc biệt của bộ sách là hành trình chuyển ngữ: từ tiếng Đan Mạch sang tiếng Hoa (qua bản dịch của Nhậm Dung Dung), rồi mới tới tiếng Việt. Đây là một con đường “bắc cầu” mang lại nhiều sắc thái thú vị nhưng cũng đầy tranh luận. Về mặt tích cực, việc dịch qua ngôn ngữ trung gian là tiếng Hoa mang lại một cảm giác vô cùng gần gũi với độc giả Á Đông. Cách biểu đạt cảm xúc, sự mềm mại trong câu chữ và tư duy ngôn ngữ có sự tương đồng văn hóa nhất định. Những khái niệm về nhân quả, về lòng trắc ẩn thầm lặng trong truyện Andersen dường như tìm thấy một sự đồng điệu kỳ lạ khi đi qua bộ lọc ngôn ngữ này, giúp tác phẩm đi vào lòng người Việt một cách tự nhiên, mượt mà. Tuy nhiên, ở góc độ khác, sự mượt mà này đôi khi là một con dao hai lưỡi, nó làm mất mát sắc thái Bắc Âu: Tiếng Đan Mạch của Andersen mang cái lạnh lẽo, sự khô khốc và những ẩn dụ đặc trưng của vùng Scandinavia lạnh giá. Khi đi qua tiếng Hoa, những chi tiết về phong tục hay sắc thái tôn giáo nguyên bản dễ bị “bản địa hóa”, làm nhạt đi cái chất Bắc Âu nguyên sơ, thứ làm nên cái hồn cốt độc bản của Andersen. Sự mượt mà của bản dịch trung gian đôi khi còn làm giảm bớt tính sắc lẹm trong ngòi bút tác giả, làm “mềm” đi những thông điệp thực sự mạnh mẽ mà ông muốn gửi gắm.
Bên cạnh vấn đề ngôn ngữ, chính nội dung của Andersen cũng đặt ra những dấu hỏi lớn cho độc giả hiện đại. Thế kỷ 21 đề cao tâm lý học tích cực, và việc Andersen thường đẩy nhân vật vào bước đường cùng dường như đi ngược lại xu thế đó. Sự bi lụy trong các câu chuyện như Cô bé bán diêm hay Đôi giày đỏ khiến chúng ta phải suy nghĩ: Liệu một đứa trẻ có nên tiếp nhận cái chết hay sự trừng phạt nghiệt ngã như một lẽ đương nhiên của cổ tích? Việc bao bọc trẻ em trong lồng kính là sai lầm, nhưng việc để chúng đối diện với nỗi đau trần trụi mà không có sự định hướng tâm lý cũng là một thách thức lớn. Đặc biệt là giá trị của sự hy sinh. Trong thời đại đề cao lòng tự tôn, hành động của Nàng tiên cá, từ bỏ tiếng nói, rời xa gia đình và chấp nhận tan thành bọt biển vì một hoàng tử thậm chí không nhớ tên mình, có thể bị coi là sự “lụy tình” độc hại hơn là một đức hạnh cao cả. Đây là điểm mà người lớn cần cùng đọc và mổ xẻ với trẻ nhỏ thay vì chỉ tung hô một chiều theo lối mòn truyền thống.
Vượt lên trên những tranh luận về dịch thuật hay quan điểm giáo dục hiện đại, bộ Tổng tập Andersen của TIMES Books là một tác phẩm nghệ thuật tổng hòa đáng để trân trọng. Chúng ta cần Andersen mà để học cách sống tử tế hơn, bao dung hơn trong một thế giới chưa bao giờ hoàn hảo. Hãy đọc truyện của ông bằng trái tim của một người đã từng đau, từng yêu và vẫn đang không ngừng mơ mộng giữa những đổ nát của thực tại. Bởi cuối cùng, dù ở Đan Mạch hay Việt Nam, nỗi đau và cái đẹp vẫn luôn chung một nhịp đập, tạo nên bản thánh ca vĩnh cửu của trái tim nhân loại.
Lưu ý nhỏ từ người viết: Bài viết trên đây chỉ tập trung khai thác một góc nhìn riêng về “phần tối” và tính thẩm mỹ của nỗi buồn, thứ vốn làm nên sức ám ảnh đặc biệt của ấn bản kỷ niệm này. Thực tế, thế giới của Andersen rộng lớn và đa sắc hơn thế rất nhiều. Bên cạnh những khoảng lặng nhân sinh bi tráng, ông vẫn dành chỗ cho sự hóm hỉnh trào phúng, niềm tin mãnh liệt, hay sự chiến thắng của lòng tốt thuần khiết… Hy vọng độc giả sẽ tìm thấy trong bộ Tổng tập này không chỉ là những giọt nước mắt, mà còn cả những nụ cười và sức mạnh để bước tiếp giữa cuộc đời vốn dĩ đa đoan.
Cũng xin gửi lời cảm ơn đến Admin “Hội Văn Học Kinh Điển” vì món quà hữu duyên trong sự kiện tặng sách vừa qua. Là một cộng tác viên, tôi đã thay mặt dự án đón nhận bộ ấn phẩm, Review và sẽ trân trọng lưu giữ nó để dành cho tủ sách của Cổ Nguyệt Đường khi thư viện của chúng ta chính thức hình thành trong tương lai. Cảm ơn Hội đã trở thành một nhịp cầu đẹp, mang những giá trị văn chương kinh điển đến gần hơn với những dự án cộng đồng như Cổ Nguyệt Đường.
Thanh Ngân
