Nhắc đến Quang Dũng, dân học trò Việt Nam lập tức bật chế độ trở về miền ký ức: áo trắng tinh, trống trường rộn rã và giọng cô giáo đọc “Tây Tiến” như gọi cả biên giới về ngang cửa lớp. Những câu thơ hào hùng, đẹp đến nao lòng, đã thành đặc sản của tuổi học trò:
“Tây Tiến người đi không hẹn ước
Đường lên thăm thẳm một chia phôi
Ai lên Tây Tiến mùa xuân ấy
Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi.”
Nhưng mà thôi, nói về Tây Tiến thì văn chương nước nhà đã nói mãi rồi, khen cũng đã khen đến mức không còn khe nào để chêm thêm lời tán tụng. Lần này, ta thử bẻ cua một chút, ngó sang một Quang Dũng rất khác: tưng tửng, lém lỉnh, có phần “trời ơi đất hỡi” theo đúng chuẩn nghệ sĩ nửa thế kỷ trước.
Một người đàn ông cao to phong độ nhất xứ Đan Phượng, gương mặt hơi dữ mà giọng nói lại nhẹ nhàng như gió thoảng qua đồi sim tím mộng mơ. Một thi sĩ lãng mạn bậc nhất thế kỷ XX với những áng thơ bất hủ: “Tây Tiến”, “Mây đầu ô”, “Quán bên đường”… nhưng lại có những lúc tính tình… “trật nhịp”. Đời thơ của ông thì bi tráng, mà đời sống lại lắm phen khiến đời mắt chữ A mồm chữ O, đúng kiểu trời sinh nghệ sĩ: lúc nào cũng phải có chút “gia vị hỗn hợp” cho từ thơ đến đời đều phải khiến thiên hạ muốn đào sâu nghiên cứu.
***
Quang Dũng là nhà thơ rất có cá tính nên giai thoại về ông khá nhiều. Trong số đó, nhà thơ trào phúng, nhà báo lão thành Yên Thao có thể được coi là một “kho lưu trữ” vì ông đã đồng hành với nhà thơ Quang Dũng như hình với bóng từ hồi kháng chiến chống Pháp cho đến khi trở về thủ đô, vừa kháng chiến vừa kiến thiết chống Mỹ.
Nhà thơ Yên Thao từng kể, đi công tác với nhà thơ Quang Dũng có cái khổ là thi sĩ rất hay la cà!
“Hồi kháng chiến, đi qua vùng núi thấy một gia đình có cái võng kiểu đồng bằng, anh liền sà ngay vào: “Hay quá! Lâu lắm tôi không được nằm kiểu võng này, ông bà chủ cho nằm nhờ một tý nhé!”
Thế rồi ông nằm thư giãn, thoải mái, ngó nghiêng căn nhà người ta, báo hại nhà thơ Yên Thao phải ngồi trò chuyện xã giao với chủ nhà để câu giờ. Đúng nghĩa đồng đội “chịu trận vì nghệ thuật”.
Về sinh hoạt thường ngày, Quang Dũng là người cực kỳ sạch sẽ, nghiêm túc. Ngủ dậy phải có nước đun sôi để súc miệng, đúng chuẩn ông chú “chăm sức khỏe từ trong ra ngoài”. Vậy mà có lần, ông lại phá lệ theo cách… chỉ có thể xảy ra với Quang Dũng.
Số là hôm ấy, đơn vị được cải thiện bằng một bữa thịt vịt. Trời ơi! Thời kháng chiến mà có bữa như thế thì đúng là “ tăng bội phần niềm tin yêu cuộc sống”. Tất cả mọi người ai cũng nâng niu hết mực từ khâu chế biến đến bày biện! Đến lúc chuẩn bị vào bữa, Quang Dũng thấy bát nước suýt không đậy. Sợ ruồi bò vào, ông nhanh trí lột miếng vải lót mũ đậy lên.
Ai ngờ hơi nước nóng làm miếng vải… mềm nhẽo, thấm hết vào bát nước suýt. Bụi đường trong mũ lập tức hòa cùng nước suýt thành một hỗn hợp “đậm đà bản sắc núi rừng”. Ấy vậy mà lát sau vào bữa, Quang Dũng vẫn húp ngon lành, mặt tỉnh bơ như chưa từng có chuyện gì trước mặt anh em đồng chí!
***
Không chỉ làm thơ, Quang Dũng còn hay “ngứa nghề” với các loại hình nghệ thuật khác. Thế mà ngứa đến đâu lại thành đến đó, chứ không hề dở dang như nhiều thi sĩ khác.
Ông sáng tác bài hát duy nhất trong đời ông, “Nhớ Ba Vì”, với những câu từ đã từng một thời không chỉ khiến con dân xứ Tản Viên, mà khắp nhân dân Việt Nam vẫn chưa thể quên được:
“Ba Vì mờ cao
Làn sương chiều xa buông gió về
Hương núi thơm dâng hồn về đâu
Rừng thông lên màu tím
Ðồi lau úa trong hơi mờ ướt
Nước róc rách đâu đây
Gót chân đi lang thang lối về miền mây…”
Bài hay tới mức đích thân hai nhạc sĩ kỳ cựu Huy Du và Canh Thân đã ghi âm giúp.
Nhưng hơi trùng hợp là khi đó, nhạc sĩ Huy Du cũng sáng tác bài “Ba Vì năm xưa”, mở đầu có câu: “Làng tôi xưa dưới chân Ba Vì…”. Thôi! Thế là chẳng biết thế nào, tam sao thất bản, người đời một thời lại tương truyền bài “Ba Vì năm xưa” là do nhạc sĩ Huy Du sáng tác! Thậm chí, vào thời điểm chưa Đổi mới, một lần Đài Tiếng nói Việt Nam phát bài, nhưng lại giới thiệu tác giả của “Đường chúng ta đi” là cha đẻ! Nhà thơ Yên Thao biết chuyện, kể lại cho Quang Dũng nghe. Lạ là ông không bực gì mà lại bảo:
– Thôi thì con mình đẻ ra không nuôi được, người khác nuôi, nó vẫn số sống là được!
***
Ngoài ra, trong các nghi vấn về chuyện riêng tư của ông, câu chuyện ông giỏi võ thuật cũng là một đề tài hay bị lôi ra bàn tán! Rõ khổ! Chắc cũng chỉ vì bề ngoài, ông đẹp trai, phong độ, lại từng đi kháng chiến, nên người đời nghĩ ông biết võ cũng là có chút cơ sở.
Theo lời nhà thơ Trần Lê Văn với báo Sức khỏe & Đời sống năm 2012, thì ông biết võ thật! Nhưng biết võ là một chuyện, còn việc sử dụng võ trong cuộc sống của ông lại hơi… khù khoằm:
“Ông có một thanh kiếm Nhật, thỉnh thoảng lại đem ra múa, dáng hùng dũng như một tráng sĩ thời Xuân Thu. Một hôm, tôi đến chơi thấy ông đang chẻ một thanh tre để… vót que tăm. Tôi liền tức cảnh: “Anh hùng mài kiếm vót que tăm!”.
Người hùng như vậy mà rất nhát, nhất là nhát về chữ nghĩa. Ông ấy viết một câu thơ về người bạn đã hy sinh: “Anh nằm xương trắng mười năm”, sau thấy có người phê: tả cuộc chiến ghê rợn quá! Ông sợ, lại đổi thành “sương trắng”.
Quang Dũng giỏi võ hay không thì không rõ, nhưng đã có lần ông phải dụng võ với một tên lưu manh. Một chiều mùa đông, ở một phố vắng, Quang Dũng vắt chiếc áo khoác ngoài trên tay, rẽ vào nhà vệ sinh công cộng. Ông để ý thấy một kẻ khả nghi theo sát ông. Tên này cũng bước vào nhà vệ sinh. Do đã đề phòng sẵn nên khi tay kia giơ tay giật chiếc áo khoác ở tay trái ông, ông liền xòe bàn tay phải xỉa vào mặt hắn. Thế mà hắn gục ngay xuống. Ông hoảng, đi như chạy ra ngoài, không dám ngoảnh lại.
Khi được đàn anh kể lại, nhà thơ Trần Lê Văn liền sốt sắng thắc mắc:
– Cú đánh ấy hẳn là miếng võ có tên? Đó là miếng gì vậy?
– Ờ, có chứ! Đâu như miếng “song chỉ cầm long”, nhưng lúc ấy hoảng lên, tôi cứ xòe tay phóng bừa, ai còn đếm hai ngón hay năm ngón nữa! – Tác giả Tây Tiến hóm hỉnh đáp.
Nghe xong chỉ biết thốt một câu: Chuẩn Quang Dũng!
***
Cuộc đời ông, đúng như Trần Lê Văn tổng kết:
“Thơ thì bi hùng, mà đời thì bi hài.”
Và có lẽ chính cái “bi hài” ấy khiến Quang Dũng trở thành một trong những thi sĩ được yêu thương nhất: có đẹp, có hào hoa, nhưng cũng rất tưng tửng, có chút ngẫu hứng, nhưng lúc nào cũng đầy nhân tình và hào sảng.
Một Quang Dũng… rất Quang Dũng!
Ngô Tiến Vinh
