Ngọc sơn sơn hạ tiểu khê biên,
Xuyên thạch quyên quyên chú bách xuyên.
Nhuận hoạt hồn như hòa ngọc dịch,
Thanh hương sai khả thắng long diên.
Dư ba tư tưởng thiên chu thụ,
Lưu trạch xuyên xuyên vạn lục điền.
Tinh diệp khởi ưng tư nhất ấp,
Vương Minh dụng cấp phúc di thiên.
Bản dịch:
Dưới núi Ngọc Sơn dòng nước trong,
Thấm hoà xuyên đá rót trăm sông.
Hồn như nước ngọc lên ngời sáng,
Hơn thể rãi rồng toả ngát hương.
Róc rách tưới lên ngàn gốc đỏ,
Chan hoà dòng thắm vạn đồng xanh.
Há riêng giếng nước cho thôn ấp,
Chu cấp Vương Minh, phước báu ban.
(Nhất Uyên Phạm Trọng Chánh)
Bài thơ mở đầu bằng một hành trình chuyển dịch đầy kỳ vĩ của nước:
“Ngọc Sơn sơn hạ tiểu khê biên
Xuyên thạch quyên quyên chú bách xuyên”.
Giếng Long Tỉnh nép mình khiêm nhường dưới chân núi Ngọc Sơn, bên một bờ khe nhỏ. Từ những khe đá u tối, dòng nước khởi đầu nhẹ nhàng “quyên quyên” (róc rách, nhỏ giọt). Và cái mạch nước nhỏ bé ấy lại mang một khát vọng lớn lao khi nó không ngừng chuyển động để “chú bách xuyên” – hòa dòng vào trăm sông, đổ ra biển lớn. Đó chẳng phải là biểu tượng của một người trí thức, âm thầm tích lũy tinh hoa trong cô tịch để rồi sẵn sàng dâng hiến cho đại cuộc đó sao?
Đến cặp câu thực, nữ sĩ dùng mọi giác quan để tuyệt đối hóa vẻ đẹp của nguồn nước:
“Nhuận hoạt hồn như hòa ngọc dịch
Thanh hương sai khả thắng long diên”.
Nước giếng mát lành, trơn mịn như thể được hòa cùng dòng nước ngọc của cõi tiên; hương thơm thanh khiết của nó thậm chí còn vượt xa thứ long diên hương xa xỉ nhất của trần thế. Qua ngòi bút ca ngợi đậm chất lãng mạn ấy, Giếng Rồng đã trở thành biểu tượng của sự thánh thiện, trong sạch.
Từ chiếc giếng nhỏ, tầm mắt nữ sĩ lại mở rộng ra đại ngàn, giang sơn xã tắc:
“Dư ba tư tưởng thiên chu thụ
Lưu trạch xuyên xuyên vạn lục điền”.
Chỉ một chút sóng thừa, một chút ơn trạch của dòng nước mát mà đã đủ sức nuôi sống nghìn cây tía, tưới xanh vạn mẫu ruộng. Bức tranh thiên nhiên tràn ngập sắc màu tía, xanh cũng chính là bức tranh của sự sống sinh sôi nhờ nguồn mạch nhân ái.
Để rồi, bài thơ khép lại bằng một tuyên ngôn nhân sinh vô cùng mạnh mẽ ở hai câu kết:
“Tinh diệp khởi ưng tư nhất ấp
Vương Minh dụng cấp phúc di thiên”.
Cái tinh túy của lá thắm, nước trong đâu thể ích kỷ giữ riêng cho một làng, một ấp? Mượn điển tích về triết gia Vương Dương Minh với thuyết “Tri hành hợp nhất”, Hồ Xuân Hương đã gửi gắm một lý tưởng sâu sắc: Cái tài, cái đức của con người khi đã được tôi luyện thì phải mang ra ứng dụng để cứu giúp đời, ban phúc lành trải khắp thiên hạ.
Long Tỉnh Quá Trạc là một tiếng lòng cao cả. Đằng sau một người phụ nữ chịu nhiều góc khuất của số phận, ta vẫn thấy một Hồ Xuân Hương với cái nhìn vĩ mô, vượt thoát mọi định kiến giới tính để hướng về nhân dân, về cuộc đời bằng một trái tim rộng lớn như biển khơi.
Thanh Ngân