Có một làn sóng mạnh mẽ đang diễn ra trong thói quen đọc của người trẻ vài năm trở lại đây. Bước vào bất kỳ hiệu sách lớn nào tại các trung tâm thành phố, hay lướt qua các bảng xếp hạng sách bán chạy trên các nền tảng thương mại điện tử, bạn sẽ dễ dàng nhận ra một thực tế: những cuốn sách thuộc dòng tâm lý học – từ tâm lý học đại chúng (Pop-psychology), tâm lý học hành vi, cho đến các tác phẩm mang tính chuyên sâu, trị liệu tổn thương… luôn chễm chệ ở những vị trí nổi bật nhất.
Thế hệ trẻ đang chi tiền và dành thời gian cho những trang sách ngập tràn thuật ngữ như “vết thương đứa trẻ bên trong”, “bẫy thao túng tâm lý”, “áp lực đồng trang lứa” hay “chủ nghĩa khắc kỷ”. Hiện tượng này là một tấm gương phản chiếu trung thực những biến động sâu sắc trong thế giới nội tâm, những áp lực thời đại và khát vọng tự định vị bản thân của một thế hệ đang lớn lên giữa một thế giới đầy biến động.
Lý do đầu tiên khiến người trẻ tìm đến sách tâm lý học chính là nhu cầu muốn thấu hiểu bản thân. Người trẻ ngày nay có nhiều tự do hơn để lựa chọn cuộc sống của mình, nhưng đồng thời cũng lạc lối hơn bao giờ hết. Họ luôn tự hỏi: “Tôi là ai?”, “Tại sao tôi lại phản ứng như vậy trước lời chỉ trích?”, “Vì sao tôi luôn cảm thấy bất an dù mọi chuyện vẫn ổn?” Sách tâm lý học lúc này đóng vai trò như một chiếc kính lúp, giúp họ soi chiếu vào những góc tối tăm của tâm trí để gọi tên những cảm xúc mơ hồ. Chẳng hạn, cuốn sách “Phi lý một cách hợp lý” (Predictably Irrational) của Dan Ariely hay các tác phẩm của dòng tâm lý học hành vi giúp người trẻ lý giải được những quyết định sai lầm của mình trong chi tiêu, tình cảm và công việc. Họ nhận ra bộ não con người đang vận hành theo những lối mòn nhận thức vốn có. Giữa một thế giới mà họ không thể kiểm soát được giá nhà đất, thị trường việc, thì ít nhất, họ có thể kiểm soát và hiểu được những gì đang diễn ra bên trong đầu mình.
Chúng ta hãy thử phân tích tâm lý người trẻ ở không gian mạng xã hội. Chỉ cần lướt TikTok hay Instagram năm phút, một người trẻ 22 tuổi mới ra trường có thể dễ dàng bắt gặp những video “Mua nhà tuổi 20”, “Khoe thu nhập trăm triệu khi còn là sinh viên”, hay những tấm ảnh đi du lịch sang chảnh của bạn bè. Điều này tạo ra một thứ áp lực mang tên Peer Pressure (Áp lực đồng trang lứa) và hội chứng FOMO (Sợ bỏ lỡ). Nó đẩy người trẻ vào trạng thái tự hoài nghi và kiệt sức (burnout). Để tự cứu lấy mình trước cơn bão độc hại của sự so sánh, họ tìm đến sách tâm lý. Những cuốn sách như “Dám bị ghét” (The Courage to Be Disliked) của Kishimi Ichiro và Koga Fumitake – dựa trên nền tảng tâm lý học cá nhân của Alfred Adler, đã trở thành hiện tượng xuất bản vì đánh trúng tâm lý này. Cuốn sách dạy người trẻ rằng: Hạnh phúc là năng lực tự chấp nhận bản thân. Hầu hết những muộn phiền đều đến từ các mối quan hệ con người. Những triết lý tâm lý học này hoạt động như một kháng thể, giúp người trẻ xây dựng một “hệ miễn dịch tinh thần” trước những tiêu chuẩn ảo mộng trên mạng xã hội. Họ đọc để học cách buông bỏ bớt những kỳ vọng, đặt ra những ranh giới cá nhân (boundaries) lành mạnh để bảo vệ lòng tự trọng đang bị tổn thương.
Khác với các thế hệ đi trước, những người phải ưu tiên cho việc ăn no mặc ấm, an sinh cơ bản. Người trẻ ngày nay bắt đầu có đủ không gian và nhận thức để nhìn lại những vết thương tinh thần. Họ nhận ra rằng, rất nhiều sự bất an, nổi loạn hay trầm cảm ở hiện tại của họ bắt nguồn từ cách giáo dục của gia đình hoặc những tổn thương thời thơ ấu (childhood trauma). Những cuốn sách như “Cơ thể tự ghi nhận sang chấn” (The Body Keeps the Score) của Bessel van der Kolk hay “Khi lỗi không thuộc về bố mẹ” liên tục nằm trong danh sách tìm kiếm. Người trẻ đọc sách tâm lý học để tự chữa lành và chặt đứt sợi xích tổn thương liên thế hệ. Nhiều người nhận ra cha mẹ họ, do hoàn cảnh lịch sử và kinh tế khó khăn, đã yêu thương con cái sai cách bằng sự áp đặt, bạo lực ngôn từ hoặc sự lạnh lùng cảm xúc. Thay vì chọn cách oán hận hay chịu đựng một cách cam chịu, người trẻ chọn cách chủ động tìm hiểu cơ chế tâm lý để hiểu cho cha mẹ, và quan trọng hơn, để chữa lành cho chính mình. Họ đọc để đảm bảo rằng, nếu sau này họ có con, những tổn thương đó sẽ dừng lại ở thế hệ của họ, không truyền sang thế hệ mai sau.
Tình yêu và các mối quan hệ xã hội của người trẻ thời nay dường như phức tạp hơn thời kỳ “ông bà anh” rất nhiều. Sự xuất hiện của các ứng dụng hẹn hò (Tinder, Bumble) mang lại cho họ hàng ngàn sự lựa chọn, nhưng đồng thời cũng làm giảm giá trị của sự gắn kết lâu dài. Người trẻ đối mặt với những hiện tượng tâm lý nhức nhối như “Ghosting” (im lặng biến mất), “Gaslighting” (thao túng tâm lý khiến nạn nhân nghi ngờ chính mình), hay “Breadcrumbing” (thả thính nhỏ giọt). Để không trở thành nạn nhân trong những trò chơi tâm lý độc hại, người trẻ biến sách tâm lý thành cuốn cẩm nang. Họ có thể đi tìm câu trả lời trong “Gắn kết yêu thương” (Attached) của Amir Levine và Rachel Heller để hiểu về các kiểu gắn kết (lo âu, né tránh, an toàn). Khi một cô gái trẻ hiểu rằng bạn trai mình thuộc “kiểu gắn kết né tránh” (avoidant attachment), cô ấy sẽ thôi dằn vặt bản thân rằng mình chưa đủ tốt, mà hiểu rằng đó là cơ chế phòng vệ của đối phương. Sách tâm lý học cung cấp cho họ một hệ thống thuật ngữ và logic để soi chiếu các mối quan hệ. Họ yêu một cách có nhận thức, học cách nhận diện những “dấu hiệu đỏ” (red flags) ở một đối tượng độc hại để chủ động bước ra, bảo vệ sức khỏe tinh thần của chính mình.
Nếu như mười, mười lăm năm trước, dòng sách kỹ năng sống, sách truyền cảm hứng làm mưa làm gió với những lời khuyên mang tính chất động viên, cổ vũ tinh thần tích cực: “Cố lên, bạn sẽ làm được”, “Hãy luôn mỉm cười với cuộc sống”… thì nay, người trẻ đã bắt đầu nhận ra rằng việc ép bản thân phải luôn vui vẻ, lạc quan khi bên trong đang vỡ vụn là một sự tự lừa dối nguy hiểm. Người trẻ thế hệ mới có học thức cao hơn và họ mong muốn những giải thích mang tính bằng chứng và khoa học. Sách tâm lý học chính là câu trả lời. Thay vì bảo “Hãy bớt lo lắng đi”, sách tâm lý học thần kinh sẽ giải thích cho họ nghe về hoạt động của hạch hạnh nhân (amygdala) trong não bộ, về cách các hormone cortisol và adrenaline vận hành khi ta stress. Thay vì khuyên “Hãy chăm chỉ lên”, sách tâm lý học hành vi chỉ ra cơ chế của hệ thống phần thưởng (reward system) và dopamine trong não để họ tự thiết lập thói quen. Sự chuyển dịch từ những lời khuyên giáo điều, sáo rỗng sang những phân tích khoa học, logic là một bước tiến lớn trong nhận thức của người trẻ.
Nhưng bất kỳ xu hướng nào khi phát triển quá nóng cũng đều để lại những hệ lụy, và việc đổ xô đi đọc sách tâm lý học cũng vậy. Việc tiếp cận các kiến thức tâm lý một cách nửa vời, thiếu hệ thống qua các cuốn sách pop-psychology đôi khi dẫn đến những tác dụng nguy hiểm. Nhiều người trẻ sau khi đọc vài cuốn sách về trầm cảm, rối loạn lo âu hay rối loạn nhân cách ranh giới liền vội vã “gán nhãn” cho bản thân hoặc những người xung quanh. Họ biến những thuật ngữ y khoa thành những cái mác để biện minh cho những tính xấu hoặc hành vi kém cỏi của mình: “Tôi thô lỗ là vì tôi có tính cách hướng nội”, hoặc “Tôi không thể hoàn thành công việc đúng hạn vì tôi bị ADHD (rối loạn giảm chú ý)”. Họ quên mất rằng sách tâm lý chỉ mang tính tham khảo, còn việc chẩn đoán lâm sàng phải thuộc về các chuyên gia y tế được đào tạo bài bản. Khi quá tập trung vào việc “nuông chiều đứa trẻ bên trong” và “thiết lập ranh giới cá nhân”, một bộ phận người trẻ vô tình rơi vào chủ nghĩa ái kỷ (narcissism). Họ trở nên quá nhạy cảm với những tổn thương của bản thân nhưng lại vô cảm trước cảm xúc của người khác. Họ sẵn sàng cắt đứt mối quan hệ với bạn bè, người thân chỉ vì một bất đồng nhỏ với lý do “bảo vệ năng lượng tích cực của bản thân”. Tâm lý học lúc này biến thành thứ vũ khí ích kỷ để phòng vệ và tấn công thế giới.
Nhìn một cách tổng thể, việc nhiều người trẻ chọn đọc sách tâm lý học vẫn là một tín hiệu tích cực cho xã hội. Nó cho thấy một thế hệ chọn cách đối diện với những khủng hoảng trong tâm trí mình. Giữa những tiếng ồn ào của thời đại công nghệ, của những thuật toán mạng xã hội đang cố thao túng hành vi con người từng giây từng phút, những trang sách tâm lý học lật mở chính là khoảng lặng để người trẻ neo giữ lại phần “người” bên trong mình. Họ đọc để học cách bao dung hơn với những khuyết điểm của bản thân, để hiểu rằng mọi tổn thương đều có lý do của nó, và quan trọng nhất, để tìm thấy một lối thoát lành mạnh, tự tạo một phiên bản trưởng thành vững vàng, an yên từ sâu bên trong gốc rễ.
Thanh Ngân
