Chí Phèo bước vào văn học Việt Nam bằng tiếng chửi.
Hắn chửi trời. Chửi đời. Chửi cả làng Vũ Đại. Rồi cuối cùng, hắn chửi “đứa nào không chửi nhau với hắn”. Nhưng điều đau nhất trong tiếng chửi ấy nằm ở thái độ “chắc nó chừa mình ra” của dân làng Vũ Đại để né tránh việc đáp lại.
Một người còn được đáp lại, dù bằng một câu chửi, vẫn còn có quan hệ với đời. Nhưng với Chí Phèo, cả làng Vũ Đại đã quen xem hắn như một thứ gì đó ở ngoài cộng đồng: một thằng say, một con quỷ dữ, một kẻ chuyên rạch mặt ăn vạ. Hắn càng gào lên, thiên hạ càng tránh xa. Hắn càng muốn kéo người khác vào một cuộc đối thoại méo mó, người ta càng coi như không nghe thấy.
Vì thế, gọi ai đó là “Chí Phèo” chỉ để mắng họ là lưu manh, say rượu, ăn vạ, thật ra là một cái nhìn hời hợt của những người tự cho mình đang đứng ngoài bi kịch ấy.
Chí Phèo không sinh ra đã là Chí Phèo.
Trước khi thành kẻ say rượu chửi làng, hắn từng là anh canh điền hiền lành. Trước khi có khuôn mặt đầy sẹo, hắn từng có một khuôn mặt bình thường. Trước khi cầm mảnh chai, hắn từng biết xấu hổ, biết mơ hồ về một đời sống tử tế. Bi kịch của Chí Phèo bắt đầu từ lúc một con người bị đẩy ra khỏi đường làm người, bị nhà tù thực dân làm biến dạng, rồi bị Bá Kiến biến thành công cụ để đâm thuê chém mướn cho chính cái làng đã ruồng bỏ hắn.
Chí Phèo là kết quả của một quá trình rất dài: bị oan, bị vùi dập, bị lợi dụng, bị sợ hãi, bị né tránh, và sau cùng bị từ chối quyền quay về.
Nếu nhìn kỹ hơn vào cách Nam Cao viết “Chí Phèo”, ta sẽ thấy Chí Phèo còn là con người bị tổn thương đến mức thôi muốn nói bằng tiếng người, và bắt đầu đáp lại đời bằng tiếng chửi.
***
Nhưng đâu phải trong ai cũng có sẵn một gã say rượu cầm mảnh chai. Hay cứ nóng nảy, thất vọng hay chán đời là đã thành Chí Phèo. Chí Phèo bên trong ta bắt đầu từ một điểm khác: khi ta bị tổn thương đủ lâu để nhìn đâu cũng thấy ác ý, như cách án oan và xà lim thực dân đã vùi dập phần lương thiện còn sót lại trong Chí. Khi một thất bại làm ta nghĩ mọi cố gắng đều vô nghĩa. Khi một lần bị phản bội khiến ta nghi ngờ tất cả lòng tốt. Khi ta thấy mình nói mãi mà không ai nghe, giải thích mãi mà không ai hiểu, cố gắng mãi mà vẫn bị gạt ra ngoài. Ở những khoảnh khắc ấy, trong ta có thể xuất hiện một tiếng “thôi” rất nguy hiểm:
Thôi, tử tế làm gì nữa?
Thôi, nói chuyện đàng hoàng làm gì nữa?
Thôi, nếu đời đã chẳng coi mình ra gì, mình cũng chẳng cần coi đời ra gì.
…
Đó là lúc Chí Phèo trong ta bắt đầu thức dậy.
Nó thể hiện bằng một thái độ âm thầm hơn: cay độc, bất cần, tự coi mình là nạn nhân vĩnh viễn, rồi dùng chính nỗi đau của mình để làm đau người khác.
Ngày nay, tiếng chửi của Chí Phèo đã dần ít vang lên giữa thanh thiên bạch nhật như ngày xưa. Thời đại công nghệ số khiến thái độ ấy có thêm nhiều hình dạng ẩn danh và khó nhận diện hơn: những lời mạt sát trên mạng; sự hả hê trước thất bại của người khác; thói quen nghi ngờ mọi điều tử tế; cảm giác muốn kéo người khác xuống bùn chỉ vì chính mình từng bị dìm xuống đó. Kể ra bao nhiêu cũng vẫn thấy thiếu.
Đáng sợ nhất là người ta thường phớt lờ điều ấy.
Chí Phèo trong truyện còn biết mình bị cả làng xa lánh. Còn “Chí Phèo” trong đời sống hôm nay nhiều khi lại khoác áo của sự tỉnh táo, của “thực tế”, của “tôi đã nhìn thấu cuộc đời rồi”. Họ chỉ muốn phán xét, công kích, im lặng lạnh lùng, cực đoan hơn là hủy hoại mọi nỗ lực hàn gắn. Họ đâu biết rằng khi bắt đầu dùng tổn thương của mình như giấy phép để làm tổn thương người khác, họ đã bước rất gần đến Chí Phèo mà chẳng cần một giọt cồn nào.
***
Nhưng nếu chỉ nói Chí Phèo là kẻ đáng sợ, ta vẫn chưa đọc hết Nam Cao. Nam Cao viết Chí Phèo để buộc ta phải hỏi: điều gì đã biến một anh canh điền hiền lành thành con quỷ dữ của làng Vũ Đại? Câu hỏi ấy khó chịu hơn nhiều so với một lời kết án. Bởi một khi đã hỏi như vậy, ta lại buộc phải nhìn rộng hơn vào cả làng Vũ Đại, vào Bá Kiến, vào nhà tù, vào những bàn tay đã lần lượt đẩy một con người đến chỗ mất sạch đường lui.
Chí Phèo tha hóa theo một trình tự cực kỳ có logic. Hắn bị tống vào tù vì cơn ghen của kẻ có quyền. Ra tù, hắn trở về trong sự sợ hãi của làng Vũ Đại với một hình hài khác, một giọng nói khác, cách tồn tại đã bị làm cho méo mó. Rồi hắn được Bá Kiến thuần hóa bằng rượu, tiền và những lời ngon ngọt. Từ một nạn nhân, Chí trở thành tay sai. Từ người bị hại, hắn đi hại người khác. Đó là vòng luẩn quẩn tàn nhẫn nhất của sự tha hóa: người bị làm đau, nếu không tìm được đường trở lại, rất dễ biến nỗi đau ấy thành vũ khí.
***
Và rồi Nam Cao đặt vào truyện một bát cháo hành của Thị Nở.
Một chi tiết nhỏ, nhưng gần như là lần đầu tiên trong đời Chí Phèo được chăm sóc như một con người. Thị Nở, dù thần kinh đôi khi không bình thường, lại làm được điều cả làng Vũ Đại không làm: nó khiến Chí tỉnh ra. Hắn tỉnh ra rằng mình vẫn còn biết xúc động, vẫn còn thèm lương thiện, vẫn còn có thể mơ một đời sống rất giản dị: chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải, rồi nuôi một con lợn làm vốn liếng. Ước mơ ấy chẳng lớn lao. Chính vì nhỏ bé nên nó mới càng đau. Một con người bị gọi là quỷ dữ, rốt cuộc chỉ mong được sống một đời bình thường giữa những người lương thiện.
Bát cháo hành làm Chí nhớ ra rằng hắn từng có thể là người. Trong đời sống hôm nay, có khi một “bát cháo hành” cũng chỉ là một người chịu nghe ta nói hết một câu, một ánh nhìn chưa vội kết án, một bàn tay chìa ra đúng lúc. Đôi khi, thứ kéo một người khỏi mép vực là một hành động nhỏ nhưng tinh tế ở việc đúng lúc, đúng chỗ.
Nhưng nếu chỉ có bát cháo hành, “Chí Phèo” đã là một truyện cổ tích buồn nhưng còn lối ra. Bi kịch nằm ở chỗ: Chí Phèo đã muốn trở lại, nhưng xã hội chặn lối cho hắn trở lại. Bà cô Thị Nở xuất hiện như tiếng nói của cả làng Vũ Đại: ai lại đi lấy thằng Chí Phèo? Một câu nói đóng sập cánh cửa vừa hé ra. Chí vừa kịp tỉnh, vừa kịp thấy mình muốn làm người, thì đã bị nhắc rằng trong mắt thiên hạ, hắn mất tư cách lâu rồi. Đó là lúc câu hỏi đanh thép nhất của cả nền văn học Việt Nam bật ra:
“Ai cho tao lương thiện?”
Câu hỏi ấy nào chỉ dành cho Bá Kiến. Nó dành cho cả làng Vũ Đại, cho mọi cộng đồng đã góp phần đẩy một người xuống bùn, rồi khi người ấy muốn ngoi lên lại bảo: Mày bẩn quá rồi! Đây là phần đau nhất của truyện. Nam Cao nhắc nhở một cách tàn nhẫn rằng chỉ một chút thương cảm là chưa đủ để cứu một đời người. Thương cảm có thể đánh thức phần người, nhưng muốn một người thật sự trở lại, xã hội phải còn chỗ cho họ trở lại. Nếu không, bát cháo hành chỉ như cái hé cửa le lói, khiến người ta tìm cách lách tay vào, để rồi nhận thêm một pha đóng sập đan đớn, làm bi kịch sâu hơn.
***
Vậy đọc Chí Phèo hôm nay để làm gì? Đọc là để cảnh giác với cả hai phần trong chính mình: phần dễ cay độc khi bị tổn thương, dùng tiếng chửi thay cho tiếng nói; và phần lạnh lùng của làng Vũ Đại, quen dán nhãn người khác rồi từ chối cho họ một con đường quay về.
Nam Cao để Chí Phèo chết trên ngưỡng cửa hoàn lương. Cái chết ấy day dứt vì một con người vừa kịp muốn lương thiện thì đã bị cấm đường trở lại. Vì thế, bên “trong ta luôn có một Chí Phèo” là một lời nhắc: ai cũng có thể bị tổn thương đến mức muốn trả thù đời. Việc còn lại là giữ cho phần người trong mình đừng im lặng quá lâu, và nếu có thể, hãy giữ lại cho người khác một con đường trở về. Bởi điều đáng sợ nhất là khi Chí Phèo cất tiếng, phần người còn lại đều im lặng. Còn khi phần Chí Phèo đã lắng xuống để nhường lại cho tiếng nói lương tri, thì chúng ta lại mù quáng triệt mọi lối hoàn lương.
Ngô Tiến Vinh
