Trong lịch sử văn học thế giới, hiếm có tác phẩm nào đạt tới tầm vóc của Chiến tranh và Hòa bình. Cuốn tiểu thuyết đồ sộ ấy vừa tái hiện nước Nga trong thời đại chiến tranh Napoleon, vừa là một khảo cứu sâu sắc về lịch sử, tình yêu, đức tin và ý nghĩa của sự tồn tại. Hơn một thế kỷ qua, tác phẩm vẫn được xem là một trong những thành tựu lớn nhất của văn học nhân loại.
Thế nhưng, về cuối đời, Lev Tolstoy lại nhiều lần bày tỏ thái độ dè dặt đối với những thành tựu văn chương từng mang lại cho mình danh tiếng. Điều này khiến nhiều người phóng đại rằng: Tolstoy đã ghét Chiến tranh và Hòa bình!
Thực tế, thái độ của Tolstoy đối với kiệt tác này phức tạp hơn thế nhiều. Những năm cuối đời, ông dần trở nên xa cách với các thành tựu nghệ thuật của bản thân. Sự thay đổi ấy bắt nguồn từ một cuộc biến đổi tinh thần sâu sắc và kéo dài nhiều năm.
Sau khi hoàn thành Chiến tranh và Hòa bình (1869) và sau đó là Anna Karenina (1878), Tolstoy bước vào một cuộc khủng hoảng hiện sinh dữ dội. Dù đang ở đỉnh cao danh vọng, sở hữu điền trang rộng lớn, có địa vị xã hội cao và một gia đình đông con, ông ngày càng bị ám ảnh bởi câu hỏi về ý nghĩa của đời sống và sự tất yếu của cái chết.
Trong Lời thú tội (A Confession, 1882), Tolstoy kể lại rằng ông từng cảm thấy mình giống như một người đã leo lên đến đỉnh núi, chỉ để nhận ra phía trước là vực thẳm. Danh vọng, tiền bạc và thành công dường như không còn đủ sức trả lời câu hỏi căn bản: nếu con người rồi sẽ chết, vậy sống để làm gì?
Các nhà nghiên cứu thường xem sự kiện được gọi là “Nỗi kinh hoàng ở Arzamas” năm 1869 là một trong những dấu mốc mở đầu cho cuộc khủng hoảng ấy. Trong một chuyến đi, Tolstoy bất ngờ rơi vào trạng thái hoảng loạn dữ dội trước cảm giác về cái chết và sự hư vô. Trải nghiệm này trở thành điểm khởi đầu cho quá trình tự vấn kéo dài suốt nhiều năm.
Trong quá trình ấy, Tolstoy dần nghi ngờ vai trò của nghệ thuật. Ông thường tự hỏi liệu văn chương có thực sự giúp con người sống tốt hơn hay chỉ mang lại những khoái cảm tinh thần nhất thời. Trong tiểu luận Nghệ thuật là gì? (What Is Art?, 1897), ông cho rằng giá trị cao nhất của nghệ thuật nằm ở khả năng kết nối con người với nhau và hướng họ đến đời sống đạo đức.
Dưới ánh sáng của những niềm tin mới, Tolstoy nhìn lại nhiều tác phẩm thời trẻ bằng thái độ phê phán hơn. Trong thư từ và nhật ký, ông đôi khi tỏ ra lạnh nhạt với những sáng tác từng làm nên tên tuổi của mình. Ông ngày càng quan tâm đến các vấn đề đạo đức và tôn giáo hơn là danh tiếng văn chương.
Tuy nhiên, những câu hỏi từng được đặt ra trong Chiến tranh và Hòa bình vẫn luôn nằm ở trung tâm tư tưởng của Tolstoy.
Ngay từ tác phẩm này, nhân vật Pierre Bezukhov đã liên tục truy tìm ý nghĩa của cuộc sống giữa sự phù phiếm của quyền lực và danh vọng. Trong khi đó, Platon Karataev – người nông dân giản dị mà Pierre gặp trong thời gian bị bắt – lại hiện thân cho sự bình thản, đức tin và khả năng chấp nhận cuộc sống một cách tự nhiên.
Nhiều học giả cho rằng Karataev chính là hình ảnh báo trước những lý tưởng mà Tolstoy sẽ theo đuổi trong những thập niên cuối đời: đời sống giản dị, tình yêu thương và sự hòa hợp với trật tự tự nhiên.
Vì vậy, giữa Tolstoy của Chiến tranh và Hòa bình và Tolstoy hậu kỳ tồn tại một sự tiếp nối sâu sắc. Cuộc khủng hoảng tinh thần của ông đã đẩy những câu hỏi từng xuất hiện trong tiểu thuyết đến giới hạn cuối cùng.
Sau cuộc khủng hoảng, Tolstoy dần xây dựng một hệ tư tưởng đạo đức và tôn giáo riêng. Ông nghiên cứu Kinh Thánh, đề cao lao động chân tay, phản đối bạo lực và nhấn mạnh tình yêu thương như nền tảng của đời sống đạo đức. Những tư tưởng này về sau được gọi chung là “Chủ nghĩa Tolstoy” (Tolstoyanism) và đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhiều nhân vật lịch sử, trong đó có Mahatma Gandhi.
Con đường tinh thần ấy cũng kéo theo nhiều bi kịch cá nhân. Những lý tưởng khắc khổ khiến ông ngày càng mâu thuẫn với gia đình, đặc biệt là với Sophia Tolstaya (vợ ông). Trong những năm cuối đời, Tolstoy vừa được tôn kính như một nhà tư tưởng đạo đức, vừa phải đối diện với cảm giác cô độc và những giằng xé nội tâm sâu sắc.
Chính từ cuộc khủng hoảng ấy, Tolstoy đã viết nên những tác phẩm như Cái chết của Ivan Ilyich – một trong những suy tư sâu sắc nhất của văn học thế giới về cái chết và ý nghĩa của sự sống.
Vì thế, nói rằng Tolstoy “ghét” Chiến tranh và Hòa bình là một cách diễn đạt còn đơn giản. Đến cuối đời, ông nhìn tác phẩm ấy bằng con mắt dè dặt và tự vấn hơn trước, bởi mối quan tâm của ông đã chuyển từ nghệ thuật sang những vấn đề đạo đức và tôn giáo.
Tuy vậy, Chiến tranh và Hòa bình vẫn là một cột mốc quan trọng trên hành trình tư tưởng của Tolstoy. Tác phẩm ấy lưu giữ những câu hỏi lớn sẽ theo ông suốt phần đời còn lại: con người phải tìm kiếm ý nghĩa ở đâu, phải sống như thế nào trước cái chết và điều gì mới thực sự đem lại giá trị cho cuộc đời.
Suy cho cùng, Chiến tranh và Hòa bình không chỉ là câu chuyện về chiến tranh hay nước Nga thế kỷ XIX. Đó còn là dấu vết của một tâm hồn vĩ đại dành cả cuộc đời để truy tìm câu trả lời cho câu hỏi muôn thuở:
Con người phải sống như thế nào để cuộc đời thực sự có ý nghĩa?
Thanh Ngân
