NHỮ THỊ THỤC (PHẦN 3): DI SẢN CỦA MỘT NGƯỜI MẸ
Lịch sử dân tộc Việt Nam thế kỷ 16 ghi dấu tên tuổi Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm như một cây đại thụ văn hóa, một bậc tiên tri với tầm nhìn chiến lược xoay chuyển thời cuộc. Khi nhắc đến ông, người đời thường ngưỡng vọng về những lời sấm ký linh nghiệm, mà các triều đại Lê, Mạc, Trịnh, Nguyễn đều phải kính nể. Và nếu nhìn về khởi nguồn của tài năng ấy, ta sẽ thấy đằng sau Nguyễn Bỉnh Khiêm là công lao hun đúc từ người mẹ Nhữ Thị Thục.
Sự tài hoa của bà Nhữ Thị Thục còn vang vọng trong dân gian qua những giai thoại kỳ bí. Dân gian từng truyền lại câu chuyện về bến đò Vân Giang, nơi bà gặp gỡ một chàng trai đánh cá với tướng mạo đặc biệt. Ngay lần đầu đối diện, bà thốt lên đầy kinh ngạc: “Sao khi còn trẻ, trời chẳng cho gặp…”. Chàng trai đó chính là Mạc Đăng Dung, người sau này lập nên nhà Mạc. Sự kiện ấy là minh chứng cho khả năng thấu thị, một trong những năng lực mà bà đã sớm truyền dạy cho con trai mình.
Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, trong đó có những nhận định được lưu truyền rộng rãi trong giới sử học, thường đặt bà Nhữ Thị Thục vào hàng ngũ những phụ nữ kiệt xuất của Việt Nam thế kỷ 16-18. Việc bà được nhắc đến cùng với những tên tuổi như Tinh phi Nguyễn Thị Duệ hay Quận công Nhữ Thị Nhuận là sự ghi nhận xứng đáng cho một bậc nữ lưu có tầm vóc, người đã góp phần làm thay đổi diện mạo trí thức của cả một thời đại bằng cách nuôi dạy nên một nhân tài kiệt xuất.
Sức mạnh của bà Nhữ Thị Thục còn được minh chứng qua dòng dõi học thuật của gia tộc họ Nhữ. Chỉ tính riêng nhánh con cháu hậu duệ Tiến sĩ Nhữ Văn Lan di cư về Hoạch Trạch, trong bốn đời liên tiếp đã có năm người đỗ đại khoa, gần ba mươi người đỗ trung khoa. Những con số ấy là lời khẳng định cho một nền tảng giáo dục gia đình vững chãi mà bà Nhữ Thị Thục chính là người góp công.
Các di tích liên quan tới bà, như khu lăng mộ “Mả Nghè” tại An Tử Hạ, Nguyễn Nhữ từ đường, hay Khám bà Thục ở làng Sồi Cầu, vừa là những địa điểm tâm linh, vừa là những cột mốc khẳng định giá trị bền vững của bà trong lòng lịch sử. Năm 2005, việc các địa danh này được công nhận là di tích lịch sử văn hóa là minh chứng cho thấy công lao của bà đã vượt thoát khỏi ranh giới của một “người mẹ gia đình” để trở thành một phần của di sản quốc gia.
Tuy nhiên có một điểm đáng suy ngẫm trong cuộc đời Nguyễn Bỉnh Khiêm: Dù ông đạt đến đỉnh cao danh vọng – được vua Mạc phong tước, được người đời ngưỡng vọng, nhưng trong thơ ca, ông vẫn có những khoảng lặng đầy day dứt. Trong bài thơ “Con thờ cha mẹ”, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã viết những vần thơ nghẹn ngào:
“Ngẫm đạo làm con ở rất nan
Ở cho chọn đạo mới là ngoan…
Chữ rằng: “Chưa thể đền ơn nặng,
Lọ nỗi riêng tây theo thế gian”.
Đọc những vần thơ ấy, người đời sau thường đặt câu hỏi: Phải chăng đằng sau sự thành công rực rỡ của Trạng Trình là một “món nợ” tinh thần khổng lồ với mẹ? Nếu đặt bà Nhữ Thị Thục vào bối cảnh xã hội phong kiến đầy khắc nghiệt, ta sẽ hiểu vì sao bà lại dồn hết tâm huyết vào đứa con trai. Trong một thời đại chật hẹp, nơi trí tuệ của người phụ nữ bị kìm kẹp bởi lễ giáo, bà Nhữ Thị Thục đã chọn cách “nối dài” khát vọng của mình thông qua con trai. Bà đã hy sinh sự an yên, hy sinh những mong cầu của một người đàn bà bình thường để trở thành người thầy, người định hướng, cho cuộc đời Trạng Trình.
Hình bóng bà Nhữ Thị Thục còn là một tấm gương phản chiếu những trăn trở của các bậc làm cha mẹ trong mọi thời đại ngày nay: Khao khát nhìn thấy con cái nên người và đạt được những thành tựu rạng rỡ. Đó là bản năng, là tình yêu thương được gửi gắm qua những kỳ vọng lớn lao. Nhưng khi đặt hình bóng ấy vào những suy ngẫm về giáo dục hiện đại,: Đâu là điểm dừng giữa việc khơi nguồn trí tuệ và việc đặt con vào một “chiếc khuôn” định sẵn? Trong bối cảnh thế kỷ 16, khi sự sinh tồn và thành đạt của một gia tộc thường phụ thuộc vào sự đỗ đạt, có lẽ bà Nhữ Thị Thục đã chọn cách khắc nghiệt nhất nhưng cũng là cách duy nhất để bảo đảm một tương lai rạng ngời cho con. Thế nhưng, ở thời đại chúng ta, khi quyền tự quyết và sự phát triển cá nhân được đặt lên hàng đầu, câu chuyện của bà lại trở thành một điều đáng suy ngẫm. Chúng ta thường nhìn vào vĩ nhân và ngưỡng mộ sự thành công, nhưng ít ai nhìn vào chính quá trình nuôi dưỡng để tự vấn: Liệu ta đang đồng hành để con tìm thấy chính mình, hay đang vô tình “thiết kế” con theo những hoài bão mà ta chưa thực hiện được?
Nhữ Thị Thục đã thành công với một Trạng Trình sừng sững trong lịch sử dân tộc, nhưng có lẽ, món quà lớn nhất mà bà để lại cho hậu thế không chỉ là một danh nhân, mà còn là bài học về sức nặng của sự định hướng. Một người mẹ nên là người thấu cảm được giới hạn của sự kỳ vọng, để con không chỉ thành công, mà còn được trọn vẹn hạnh phúc với chính con đường mình đã chọn.
Hành trình tìm hiểu về bà Nhữ Thị Thục đã đi từ những giai thoại đầy màu sắc đến những bài học về giáo dục và gia đình. Ngày nay, chúng ta vẫn có thể ghé thăm mộ phần của bà tại quê mẹ An Tử Hạ (nay thôn Nam Tử, xã Kiến Thiết, huyện Tiên Lãng, TP. Hải Phòng). Cảm ơn quý độc giả đã cùng Cổ Nguyệt Đường tìm hiểu thêm một biểu tượng đẹp của người phụ nữ Việt Nam.
Thanh Ngân
