Chúng ta đang sống trong một thời đại thông tin đầy rẫy nhưng năng lực đọc sâu (Deep Reading) bị suy giảm nghiêm trọng. Mỗi ngày, một người trưởng thành trung bình “tiêu thụ” hàng vạn ký tự thông qua các bài đăng trên Facebook, các tin tức giật gân trên báo mạng, các dòng ghi chú trên Instagram hay các phụ đề chạy thoăn thoắt trên TikTok. Thế nhưng, đó là hình thức “đọc quét” (skimming) – một hành vi nhận thức mang tính lướt qua. Nền kinh tế chú ý (Attention Economy) được vận hành bởi các thuật toán tối ưu hóa Dopamine đang định hình cách chúng ta tư duy. Chúng ta bị cuốn vào dòng chảy của sự ngắt quãng, nơi mà một video dài quá 5 phút bị coi là “dài dòng” và một bài viết quá một trang màn hình bị coi là lê thê.
Trong bối cảnh đó, việc xây dựng và duy trì một thói quen đọc sách bền bỉ, tức là hành vi chủ động ngồi xuống, đối diện với một văn bản dài hàng trăm trang, bỗng trở thành một cuộc cách mạng. Thói quen này sẽ tái cấu trúc toàn diện bộ não, năng lực nhận thức, trí tuệ cảm xúc và hệ giá trị cốt lõi của một con người.
Nhiều người lầm tưởng rằng bộ não của người trưởng thành là một thực thể cố định. Nhưng những khám phá của ngành thần kinh học hiện đại về Tính dẻo của não bộ (Neuroplasticity) đã chứng minh điều ngược lại: não bộ liên tục thay đổi, hình thành các liên kết mới hoặc cắt bỏ các liên kết cũ dựa trên các kích thích từ hành vi hằng ngày. Thói quen đọc sách chính là một trong những kích thích mạnh mẽ lên cấu trúc vật lý của cơ quan này. Một nghiên cứu bằng phương pháp chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) được thực hiện tại Đại học Emory (Mỹ) cho thấy: việc đọc một cuốn tiểu thuyết có chiều sâu tạo ra sự gia tăng mạnh mẽ các liên kết thần kinh ở vỏ não cảm giác vận động (somatosensory cortex) và vùng ngôn ngữ bên trái. Ví dụ khi bạn đọc một đoạn văn mô tả nhân vật đang chạy trốn trong một khu rừng lạnh giá, các neuron thần kinh ở vùng điều khiển vận động vật lý của não bộ cũng được kích hoạt giống như bạn đang thực sự chạy trốn ngoài đời thực. Đọc sách là một hình thức “mô phỏng thực tế”, buộc não bộ phải vận hành tối đa công suất để chuyển hóa các ký tự mực đen trên giấy trắng thành một thế giới sống động có âm thanh, màu sắc, mùi vị và cảm xúc trong tâm trí. Quá trình này giúp làm dày các kết nối thần kinh, bảo vệ não bộ khỏi sự lão hóa và suy giảm nhận thức.
Sự phân tâm kỹ thuật số tạo ra hội chứng “não khỉ” (monkey mind) – trạng thái tâm trí liên tục nhảy nhót từ chủ đề này sang chủ đề khác mà không thể dừng lại. Thói quen đọc sách hoạt động như một bài tập kháng lực (Resistance Training) để đảo ngược quá trình này. Để hiểu được một chương sách trong các tác phẩm triết học của Immanuel Kant, sách khoa học của Stephen Hawking hay truyện kinh điển của Lev Tolstoy, người đọc buộc phải cưỡng lại ham muốn xem điện thoại và duy trì một mạch tư duy logic liên tục. Hành vi đọc sách đều đặn mỗi ngày từ 30 đến 45 phút chính là quá trình huấn luyện lại sự chú ý, giúp bạn lấy lại khả năng làm việc sâu – một thứ năng lực cốt lõi giúp bạn vượt trội trong kỷ nguyên tự động hóa.
Thói quen đọc sách còn thay đổi cách chúng ta tiếp nhận, xử lý thông tin và nhìn nhận thế giới xung quanh. Người không đọc sách hoặc chỉ đọc lướt trên mạng xã hội thường sở hữu một bộ lọc nhận thức rất mỏng, khiến họ dễ rơi vào cái bẫy của những định kiến và sự thao túng tâm lý. Thế giới trên không gian mạng là một thế giới đầy những vấn đề: như người ta có thể vội vã phán xét một con người hay một sự kiện chỉ dựa trên một đoạn clip cắt ghép 15 giây. Sách dạy chúng ta điều ngược lại: Sự thật luôn nằm ở vùng xám (Grey area). Khi bạn đọc những cuốn sách lịch sử như Sapiens: Lược sử loài người của Yuval Noah Harari, hay sách tâm lý học hành vi như Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman, bạn nhận ra mọi thể chế xã hội, mọi quyết định của con người đều là kết quả của một chuỗi những biến số phức tạp chồng chéo lên nhau: từ tiến hóa sinh học, áp lực kinh tế, định kiến văn hóa cho đến những lỗi sai hệ thống trong nhận thức của não bộ. Trước một thông tin giật gân, thay vì lập tức phản ứng bằng cảm xúc bản năng (phẫn nộ, tung hô), họ sẽ có một khoảng lặng để đặt câu hỏi: Bằng chứng ở đâu? Bối cảnh của sự việc này là gì? Có góc nhìn nào khác bị che lấp không?
Càng đọc nhiều, bạn càng tiếp xúc với nhiều hệ thống tư tưởng khác nhau. Bạn có thể vừa đồng tình với tính kỷ luật, sự tự chủ của Chủ nghĩa Khắc kỷ (Stoicism) qua cuốn Suy tưởng của Marcus Aurelius, nhưng ngay sau đó sẽ bị thuyết phục bởi sự tự do, tự kiến tạo ý nghĩa cuộc sống của Chủ nghĩa Hiện sinh (Existentialism) qua các tác phẩm của Jean-Paul Sartre. Sự va chạm giữa các luồng tư tưởng này buộc người đọc phải tự vấn hệ giá trị của chính mình. Đọc sách mang lại một sự khiêm nhường trí tuệ sâu sắc: bạn hiểu rằng những gì mình biết chỉ là một giọt nước giữa đại dương tri thức bao la. Từ đó, cái tôi kiêu ngạo, thích thể hiện sẽ nhường chỗ cho tinh thần cầu thị, sẵn sàng lắng nghe và tôn trọng những quan điểm khác biệt.
Năm 2013, một nghiên cứu mang tính bước ngoặt của hai nhà tâm lý học David Comer Kidd và Emanuele Castano được công bố trên tạp chí danh giá Science đã chứng minh bằng thực nghiệm: Đọc văn học chính thống (Literary Fiction) cải thiện đáng kể Thuyết tâm trí (Theory of Mind) – khả năng nhận diện, thấu hiểu trạng thái cảm xúc, niềm tin và động cơ của người khác. Thói quen đọc cho phép chúng ta thực hiện những chuyến du hành xuyên thấu tâm hồn của đồng loại. Đời người ngắn ngủi, một cá nhân không thể sống đủ lâu để trải qua mọi kiếp người, mọi nỗi đau hay mọi biến cố lịch sử. Nhưng qua sách, bạn được trao đặc quyền sống hàng ngàn cuộc đời khác nhau. Sự hóa thân liên tục này nuôi dưỡng lòng trắc ẩn và trí tuệ cảm xúc (EQ) của bạn. Ngoài đời thực, khi đối diện với một người đồng nghiệp đang khép kín, một người phục vụ vụng về, hay chính cha mẹ mình với những áp đặt khắt khe, người có thói quen đọc sách sẽ có năng lực hiểu rằng đằng sau sự xù xì, độc hại hay yếu đuối của một con người luôn có một câu chuyện chưa kể, một vết thương chưa lành từ quá khứ. Họ biết cách cư xử bao dung và nhân văn hơn với thế giới.
Ngôn ngữ là công cụ của tư duy; giới hạn về ngôn ngữ chính là giới hạn về thế giới mà bạn sống. Một người có vốn từ nghèo nàn sẽ gặp khó khăn trong việc gọi tên chính xác cảm xúc của chính mình, dẫn đến sự ức chế tâm lý và năng lực diễn đạt kém cỏi trong công việc lẫn cuộc sống. Thói quen đọc sách là con đường tự nhiên, bền vững nhất để tích lũy tài sản ngôn từ và làm chủ nghệ thuật giao tiếp: Thay vì lạm dụng các từ ngữ lặp đi lặp lại, các câu từ sáo rỗng hoặc tiếng lóng mạng xã hội (slang), người đọc sách sở hữu một kho tàng từ vựng phong phú, đa tầng nghĩa. Họ biết cách chọn từ ngữ chính xác nhất để mô tả một trạng thái cảm xúc tinh tế, một ý tưởng kinh doanh trừu tượng hay một lập luận tranh biện sắc bén. Tiếp xúc lâu ngày với văn phong chặt chẽ của các học giả, sự sắc sảo của các nhà triết học hay sự mượt mà của các nhà văn lớn sẽ tạo ra một hiện tượng “thấm thấu vô thức”. Cấu trúc câu, cách đặt vấn đề, cách chuyển ý và nhịp điệu của ngôn từ sẽ ngấm vào tư duy của bạn. Một người có thói quen đọc thường sở hữu phong thái nói năng điềm tĩnh, gãy gọn, lập luận thấu tình đạt lý.
Cuộc sống hiện đại mang lại nhiều tiện nghi nhưng cũng đẩy con người vào những cơn khủng hoảng tâm lý sâu sắc: áp lực đồng trang lứa (Peer Pressure) khi nhìn thấy sự thành công của người khác trên mạng xã hội, hội chứng sợ bỏ lỡ (FOMO), sự cô đơn trong một thế giới siêu kết nối và nỗi hoang mang về ý nghĩa cuộc sống (Existential Dread). Trong cơn bão đó, nếu không có một chiếc neo tinh thần vững chắc, con người rất dễ bị cuốn trôi vào trạng thái trầm cảm hoặc kiệt sức (burnout). Thói quen đọc sách chính là quá trình bạn tự xây dựng cho mình một “hệ miễn dịch tinh thần” mạnh mẽ. Đọc sách sẽ thay đổi vị thế tâm lý của bạn trước nghịch cảnh, giúp bạn đứng vững vàng hơn trước giông bão.
Thói quen đọc sách là một quá trình tích lũy, diễn ra một cách âm thầm, chậm rãi qua từng ngày. Mỗi ngày một vài trang sách, từng chút một, tri thức và văn phong sẽ cấu trúc thần kinh và bộ lọc nhận thức được nâng cấp. Để rồi sau vài năm nhìn lại, bạn sẽ ngỡ ngàng nhận ra mình đã trở thành một phiên bản hoàn toàn khác: một con người biết lắng nghe sâu sắc hơn, tư duy đa chiều phản biện hơn, ngôn từ sắc sảo gãy gọn hơn và sở hữu một thế giới nội tâm vô cùng giàu có, tự tại.
Thanh Ngân
