Những năm tháng nuôi giấu cán bộ trong căn nhà nhỏ ven đường đã trở thành một phần ký ức không thể quên đối với những người từng được Mẹ Tơm chở che. Với họ, đó không chỉ là sự giúp đỡ trong lúc khó khăn, mà còn là tình thương chân thành của một người mẹ dành cho những người con xa lạ nhưng cùng chung lý tưởng.
Thời gian rồi cũng trôi qua, chiến tranh và cuộc sống tiếp tục mang đến nhiều đổi thay. Những người từng đi qua ngôi nhà ấy mỗi người một ngả, nhưng hình ảnh người mẹ lam lũ miền duyên hải năm xưa vẫn luôn ở lại trong ký ức của họ. Từ những kỷ niệm giản dị ấy, câu chuyện về Mẹ Tơm tiếp tục được nhắc lại, không chỉ như một hồi ức của quá khứ, mà còn như một dấu ấn bền bỉ của lòng nghĩa tình trong những năm tháng kháng chiến.
***
Trong những năm tháng hoạt động bí mật, cuộc sống của các cán bộ cách mạng thường xuyên đối mặt với hiểm nguy, thiếu thốn và bệnh tật. Nhiều người từng được Mẹ Tơm cưu mang đã không thể quên những ngày tháng ấy – những ngày mà sự sống đôi khi chỉ được giữ lại nhờ sự chăm sóc tận tình của người mẹ quê nghèo.
Có lần, ông Lê Tất Đắc bị cơn sốt rét rừng hành hạ dữ dội. Cả người ông run lên từng cơn, sức lực cạn kiệt. Trong nhà không có đủ chăn, Mẹ Tơm đã lấy hết những chiếc váy đụp của mình đắp lên cho ông. Bà vội vàng nấu nước lá cho ông xông, nấu cháo nóng để ông có chút sức lực. Trong cơn mê man, tưởng rằng khó qua khỏi, ông Đắc đã dặn bà: nếu mình qua đời thì hãy chôn lấp kín, đừng làm mồ để tránh bị địch phát hiện mà liên lụy đến cả gia đình. Nghe vậy, Mẹ Tơm nắm chặt tay ông và nói một câu giản dị nhưng đầy tin tưởng:
“Các con không chết được đâu. Các con phải sống để còn đuổi giặc Tây.”
Chính niềm tin mộc mạc ấy đã trở thành động lực để những người cán bộ trẻ tiếp tục vượt qua bệnh tật và hiểm nguy, tiếp tục gây dựng cơ sở và khôi phục phong trào cách mạng.
Nhiều năm sau, khi cuộc kháng chiến đã bước sang giai đoạn mới, những người từng được Mẹ Tơm giúp đỡ vẫn luôn nhớ đến bà như nhớ về một người mẹ của mình.
“Tôi nhớ vào khoảng năm 1951, trên đường ra Hà Nội công tác, ông Lê Tất Đắc, đã về thăm lại bà. Thời điểm đó, ông tôi đã mất. Khi tôi cùng bà chăn bò ở rừng cây phi lao bên bãi cát, thì ông Đắc chạy lại ôm chầm lấy bà như một người con sau bao ngày xa cách nay được gặp lại. Thấy người bà còm cõi, vẫn bộ quần áo nâu vá víu, ông thương lắm. Ông Đắc lấy từ trong ba lô mấy mét vải lụa biếu bà may quần áo. Đêm hôm đó, ông Đắc cùng người cận vệ về nhà tôi ngủ lại. Mọi người tâm sự đến 4 giờ sáng thì bác tôi tiễn chân ông Đắc qua đò sang Nga Sơn (Thanh Hóa) để đi ra Hà Nội”, ông Vũ Xuân Thu, cháu nội mẹ Tơm, nhớ lại.
***
Thời gian lặng lẽ trôi qua, mang theo những đổi thay của đất nước và của từng gia đình. Như lời kể của hĩm Nhiều trong câu chuyện mà sau này nhà thơ Tố Hữu ghi lại trong thơ:
“- Ông mất năm nao, ngày độc lập
Buồm cao đỏ sóng bóng cờ sao
Bà “về” năm đói, làng treo lưới
Biển động: Hòn Mê, giặc bắn vào…”
Không một ai có thể cưỡng lại được chu kỳ của thời gian. Hòa bình lập lại, đất nước chuẩn bị ngày quốc khánh thì ông Vũ Văn Sởn qua đời trong một cơn bạo bệnh ở tuổi 61. Giữa trưa hè nắng cháy rát bàn chân đầu năm 1953, mẹ Tơm cũng theo chồng trở về cát bụi… Hôm ấy, trong nhà chỉ còn những đứa cháu nhỏ. Người lớn thì đang đi làm ăn. Giữa cái nắng nóng và gió biển rát bỏng, bà con trong làng đã đưa bà về nơi an nghỉ.
“Ôi bóng người xưa, đã khuất rồi
Tròn đôi nắm đất trắng chân đồi.”
Cuộc đời của Mẹ Tơm khép lại lặng lẽ, giản dị như chính cách bà đã sống…
Phải đến năm 1961, nhà thơ Tố Hữu mới có dịp trở lại thăm Mẹ Tơm. Con đường từ huyện về làng dài hơn mười sáu cây số, gập ghềnh và khó đi. Nhưng cả đoàn vẫn đạp xe về với tâm trạng đầy xúc động. Khi trở lại nơi từng che chở mình trong những năm tháng nguy hiểm, nhà thơ bồi hồi kể lại những kỷ niệm cũ với bà con trong làng. Người mẹ năm xưa đã không còn nữa. Nhưng ký ức về bà vẫn hiện diện trong từng câu chuyện.
Chính trong lần trở lại ấy, bài thơ “Mẹ Tơm” đã ra đời. Bài thơ như một lời tri ân, như nén tâm nhang tưởng nhớ người mẹ nông dân đã âm thầm góp sức cho cách mạng trong những năm tháng gian khổ.
“Đốt nén hương thơm, mát dạ Người
Hãy về vui chút, mẹ Tơm ơi!
Nắng tươi xóm ngói, tường vôi mới
Phấp phới buồm dong, nắng biển khơi…”
***
Ngày nay, nơi từng là căn nhà tranh vách đất của Mẹ Tơm đã trở thành Khu di tích lịch sử cách mạng Mẹ Tơm, tọa lạc tại thôn Đông Thành, xã Vạn Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Căn nhà tranh năm xưa không còn nữa. Thay vào đó là ngôi nhà ngói ba gian khang trang trong khuôn viên rộng khoảng 500 mét vuông. Nơi đây vẫn lưu giữ nhiều kỷ vật gắn với cuộc đời của gia đình Mẹ Tơm và những năm tháng hoạt động cách mạng. Trong số đó có những bức ảnh ghi lại lần nhà thơ Tố Hữu trở về thăm gia đình vào năm 1961, chuyến thăm đã dẫn tới sự ra đời của bài thơ.
Ngoài ra, khu di tích còn lưu giữ bộ đồ nghề cắt tóc dạo của gia đình, những chiếc hũ sành, chiếc rương từng dùng để cất tiền, gạo và cả tài liệu cách mạng. Dù thời gian đã làm hoen gỉ bộ tông đơ và dao kéo, những kỷ vật ấy vẫn còn nguyên vẹn như những chứng tích của một thời lịch sử.
Năm 2010, ngôi nhà Mẹ Tơm được công nhận là Di tích lịch sử. Đến đầu năm 2022, khu lăng mộ của Mẹ Tơm và chồng bà, nằm cách nhà tưởng niệm khoảng năm mươi mét, cũng được xây dựng khang trang.
Những năm gần đây, thân nhân của Mẹ Tơm cùng chính quyền địa phương đã tiếp tục hoàn thiện khu di tích. Nơi đây dần trở thành một địa chỉ quen thuộc để học sinh, người dân và du khách tìm hiểu về lịch sử địa phương cũng như về những con người bình dị đã góp phần làm nên cuộc kháng chiến của dân tộc.
***
Mẹ Tơm đã ra đi từ lâu.
Nhưng câu chuyện về bà vẫn còn được kể lại.
Không chỉ trong ký ức của những người từng gặp bà, mà còn trong bài thơ của Tố Hữu, nơi hình ảnh người mẹ nông dân nghèo ven đường cái vẫn sống mãi cùng năm tháng.
“Sống trong cát, chết vùi trong cát
Những trái tim như ngọc sáng ngời!”
Ngô Tiến Vinh
