Ngày nay hẳn chúng ta đều quá quen với thuật ngữ Body shaming – hành động hoặc lời nói chê bai, miệt thị ngoại hình của người khác: Cân nặng, màu da, chiều cao, độ tuổi, gương mặt, tóc hoặc bất kỳ bộ phận nào trên cơ thể. Hầu như một ngày lướt mạng xã hội sẽ dễ bắt gặp những tin tức, bài viết, bình luận… ít nhiều mang tính chất Body shaming. Và đáng buồn thay đối tượng nạn nhân chủ yếu của việc này là phụ nữ.
Có một định kiến nghiệt ngã đã tồn tại hàng thế kỷ: Cơ thể phụ nữ dường như không thuộc về chính họ. Nó giống như một tấm bia đá mà mỗi thời đại lại khắc lên đó những luật lệ riêng. Hôm nay chúng ta hãy cùng nhìn nhận ở khía cạnh trong văn chương, nơi cơ thể ấy chưa bao giờ im lặng. Từ những vần ca dao cổ cho đến những trang văn hiện thực, cơ thể phụ nữ chính là nơi diễn ra những cuộc giao tranh khốc liệt nhất giữa bản năng sống và xiềng xích định kiến.
Trước khi trở thành “chiến trường”, cơ thể phụ nữ trong văn học dân gian từng xem cơ thể người phụ nữ như “công cụ”:
”Những người thắt lưng ong
Vừa khéo chiều chồng vừa khéo nuôi con”
Ở đây, cái “thắt lưng ong” bề ngoài tưởng như ngợi ca vẻ đẹp gợi cảm, nhưng thực ra lại là một chỉ dấu về “năng suất”. Ca dao phần nào phản ánh cơ thể người phụ nữ đương thời bị nhìn bằng con mắt của một kẻ đi mua giống.
Tiếp đến là Thị Nở (Chí Phèo) Nam Cao miêu tả Thị Nở với cái mũi “đỏ và sần sùi như vỏ cam sành”, cái mặt “ngắn chon chỏn” và tính khí “dở hơi”, ông đang dựng lên một chiến trường mà ở đó, người phụ nữ đã thua ngay từ lúc bắt đầu. Cơ thể của Thị Nở chính là một sự “sai sót” của tạo hóa dưới mắt người đời. Vì “xấu”, Thị bị tước đoạt quyền được sở hữu một cái tên trọn vẹn, quyền được yêu thương và thậm chí là quyền được coi là “đàn bà”. Nam Cao đang phơi bày một thực tế trần trụi: Trong một xã hội định kiến, cơ thể kém sắc chính là một cái tội.
Hay người đàn bà hàng chài (Chiếc thuyền ngoài xa) Nếu Thị Nở là nạn nhân của sự khinh miệt, thì người đàn bà hàng chài của Nguyễn Minh Châu lại là nạn nhân của sự “chiếm hữu bạo lực”. Cơ thể chị được miêu tả là “cao lớn với những đường nét thô kệch”, khuôn mặt “rỗ mặt”, luôn hiện lên với sự mệt mỏi tái ngắt. Nhưng chiến trường thực sự nằm ở những vết thương do chiếc thắt lưng của gã chồng quật xuống. Chị chấp nhận sự hành hạ đó như một lẽ đương nhiên. Tại sao? Vì định kiến về “thiên chức” đã đóng đinh vào đầu chị rằng: cơ thể này là để đẻ con, để nuôi con, và để cho người đàn ông trút bỏ những bế tắc của đời gã. Chị coi cơ thể mình là một “vật tế thần” để giữ lấy sự yên ổn giả tạo cho gia đình.
Thị (Vợ nhặt) cơ thể phụ nữ bị định kiến của cái nghèo xâm lược. Thị là một “bộ xương di động” với cái ngực gầy lép và bộ quần áo rách như tổ đỉa. Thị bán đi lòng tự trọng của “phần người” để cứu lấy “phần xác”. Cơ thể Thị lúc này là một chiến trường giữa sự sống và cái chết, nơi mà mọi chuẩn mực về “dung” của phụ nữ đều bị cơn đói nghiền nát.
Phải đến văn học hiện đại và đương đại, người phụ nữ trở nên sôi nổi hơn. Vi Thùy Linh Là một trong những nhà thơ nữ đương đại nổi bật với cách viết táo bạo, mãnh liệt, không ngại mô tả trực tiếp cảm xúc về cơ thể, khát vọng tự chủ và sự bình đẳng giới. Các tập thơ như Khát, Linh, Đồng tử thường sử dụng hình ảnh thân thể để diễn đạt nỗi đau, niềm vui và mong muốn được tự do thể hiện bản thân, khẳng định quyền tự chủ về cơ thể của phụ nữ. Phan Huyền Thư thì viết về những trải nghiệm nội tâm của phụ nữ liên quan đến cơ thể, từ sự tự tin đến sự lo lắng về vẻ ngoài, đồng thời khuyến khích chấp nhận và yêu thương bản thân theo cách riêng. Lê Ngân Hằng tập trung khẳng định giá trị vẻ đẹp cơ thể nữ, thách thức những chuẩn mực xã hội về giới tính và vẻ đẹp. Các bài thơ của cô sử dụng hình ảnh thân thể như biểu tượng sức sống và sự tự chủ, bày tỏ sự tự tin và khát vọng được sống theo đúng bản chất của mình. Nguyễn Thị Thu Huệ khắc họa những góc nhìn sâu sắc về số phận, cơ thể và sự bất bình đẳng của phụ nữ trong xã hội. Bà không ngại mô tả những trải nghiệm thực tế về giới, tình dục và quyền tự chủ cơ thể, giúp độc giả thấu hiểu những khó khăn và mong muốn giải phóng của phụ nữ. Y Ban viết về những vấn đề giới và tình dục của phụ nữ hiện đại, sử dụng giọng văn trực diện, chân thực để bày tỏ những cảm xúc về cơ thể và mong muốn được tự do thể hiện bản thân. Nguyễn Ngọc Tư khắc họa những người phụ nữ bình dị ở miền Tây sông nước, mô tả sự liên kết giữa cơ thể, tâm hồn và hoàn cảnh sống, giúp độc giả thấu hiểu giá trị và sự phức tạp của cơ thể nữ giới trong cuộc sống hàng ngày.
Nhưng đến đây, chúng ta cần một cái nhìn tỉnh táo. Văn chương xưa dạy ta về nỗi đau của định kiến, văn chương nay dạy ta về sự giải phóng. Nhưng giải phóng cơ thể không có nghĩa là buông thả nó. Tự do thực sự là khi ta làm chủ được biên giới giữa “Khỏe” và “Đẹp”: Chúng ta lên án xã hội xưa ép người phụ nữ phải “thắt lưng ong” để nuôi con khéo. Vậy thì ngày nay, ta cũng cần phản biện lại những trào lưu ép phụ nữ phải “skinny” (gầy trơ xương) để lên hình cho đẹp. Đó chỉ là sự chuyển giao từ cái còng này sang cái còng khác. Một cơ thể được tự do phải là một cơ thể đủ năng lượng để làm việc, để sáng tạo và để yêu. Nếu vì muốn giải phóng khỏi định kiến béo – gầy mà chúng ta bỏ mặc sức khỏe (để mặc béo phì gây bệnh hoặc nhịn ăn gây suy kiệt), thì đó là một loại hình hành hạ bản thân mới. Bạn có quyền có những vết rạn, bạn có quyền không có vòng eo 56, nhưng bạn phải có một trái tim khỏe và một đôi chân đủ vững để đi trên con đường của riêng mình. Sự tự do của Thị Nở là được yêu, sự tự do của người đàn bà hàng chài là được tôn trọng, và sự tự do của phụ nữ hiện đại là được khỏe mạnh.
Cơ thể phụ nữ là một cuốn tiểu thuyết sống động nhất mà mỗi nếp nhăn, mỗi vết sẹo, hay mỗi đường cong đều là một chương hồi đầy kiêu hãnh. Đã đến lúc cần trả lại cho họ quyền được định nghĩa chính mình. Body shaming thực chất chỉ là tiếng ồn của những kẻ đứng bên ngoài ‘biên giới’ da thịt; còn tiếng nói của chính người phụ nữ mới là mệnh lệnh tối cao trên ‘lãnh thổ’ ấy. Học cách yêu lấy cơ thể mình như cách Nam Cao trân trọng linh hồn Thị Nở đằng sau bộ dạng ma chê quỷ hờn, hay cách Nguyễn Minh Châu thấu thị vẻ đẹp thiên chức ẩn sau sự thô kệch của người đàn bà hàng chài. Khi phụ nữ biết chăm sóc bản thân vì mình xứng đáng được hạnh phúc, thay vì để ‘vừa mắt’ những quy chuẩn khắc nghiệt của cộng đồng mạng, đó chính là lúc chiến tranh kết thúc. Khi ấy, cơ thể không còn là chiến trường của những lời miệt thị, mà trở thành thánh đường của sự tự do và lòng tự tôn.
Thanh Ngân
