Đã bao giờ bạn tự hỏi, tại sao nền giáo dục lại quyết định đưa triết học thành môn học bắt buộc ở bậc đại học? Đối với số đông sinh viên, những tiết học này thường gắn liền với ký ức về sự khô khan, trừu tượng của những định lý duy vật, duy tâm mang tính nghĩa vụ để đủ điều kiện tốt nghiệp. Sau khi cầm tấm bằng cử nhân trên tay, phần lớn chúng ta vội vã cất cuốn giáo trình vào góc tối của tủ sách với suy nghĩ: “Mấy thứ lý thuyết suông này thì giúp gì được cho việc kiếm tiền và thăng tiến?”
Nhưng ở tuổi mười tám, đôi mươi, khi một người trẻ bắt đầu rời bỏ vòng tay bao bọc của gia đình để bước ra thế giới, họ rất dễ bị ngợp. Việc đưa triết học vào giảng đường, dù dưới hình thức hàn lâm nhất, thực chất là một nỗ lực trang bị cho người trẻ một “hệ điều hành” phương pháp luận căn bản. Nó giúp họ biết cách tư duy logic, nhìn nhận thế giới một cách hệ thống trước khi chính thức dấn thân vào thực tế khốc liệt.
Dù từng bị xem là một thử thách khó nhằn và bị ghẻ lạnh trên giảng đường, nhưng những năm gần đây, một làn sóng “ngược dòng” thú vị đang diễn ra: Giới trẻ đang tự nguyện tìm đến triết học với một tốc độ và niềm say mê đáng kinh ngạc. Tuy nhiên, có một sự phân cực và dịch chuyển rõ ràng về mặt bản chất.
Thứ triết học đang “gây sốt” trên TikTok, Threads, hay YouTube không phải là những định lý kinh tế chính trị phức tạp trong giáo trình đại học. Thay vì hệ thống phương pháp luận vĩ mô, người trẻ đang tìm kiếm những tư tưởng mang tính cá nhân và thực sinh hơn để giải quyết các vấn đề của cuộc sống. Dẫu có sự khác biệt lớn về trường phái và mục đích tiếp cận, thì điểm chung cốt lõi khiến triết học “hồi sinh” vào lúc này vẫn là tiếng kêu cứu từ bên trong của một thế hệ chênh vênh. Người trẻ hôm nay tìm đến triết học để đi tìm câu trả lời cho những bất an, áp lực đồng lứa và những khoảng trống trong tâm hồn mà tiền bạc hay công nghệ không thể khỏa lấp.
Tại sao triết học lại trở thành chiếc phao cứu sinh vào lúc này? Câu trả lời nằm ở bối cảnh thời đại. Chúng ta đang sống trong một thế giới đầy biến động: suy thế kinh tế toàn cầu, áp lực đào thải từ trí tuệ nhân tạo đe dọa sinh kế, và sự kết nối quá mức trên mạng xã hội vô tình lại đẩy con người vào sự cô độc tột cùng. Khi các hệ giá trị truyền thống dần lung lay, người trẻ dễ rơi vào trạng thái khủng hoảng hiện sinh.
Họ nhận ra rằng những lời khuyên kiểu “hãy tích cực lên” hay các cuốn self-help đại trà chỉ giống như viên thuốc giảm đau tức thời, che đậy triệu chứng chứ không trị tận gốc căn bệnh. Triết học thì bắt con người phải can đảm đối diện với sự phi lý, sự cô độc và bản chất trần trụi của cuộc sống, để từ đó xây dựng một chỗ dựa tinh thần vững chãi từ bên trong. Vào đời mà không có tư duy triết học giống như việc bạn tham gia vào một trận chiến mà chỉ mang theo vũ khí tấn công (kỹ năng chuyên môn) mà thiếu đi chiếc khiên bảo vệ (nhân sinh quan vững vàng). Khi đó, bạn sẽ rất dễ bị tổn thương trước những biến cố.
Mỗi ngày lướt mạng xã hội, người trẻ bị bao vây bởi hàng ngàn luồng tư tưởng: từ những công thức làm giàu nhanh, lối sống vội, cho đến những tin tức thao túng tâm lý. Bản chất của triết học là học cách đặt câu hỏi và thực hành sự hoài nghi khoa học. Khi sở hữu tư duy phản biện được rèn giũa bài bản qua triết học, kết hợp với tri thức thực tế, bạn sẽ có một bộ lọc để không dễ dàng tin vào một điều gì chỉ vì “đám đông nói thế” hoặc “người nổi tiếng khẳng định thế”. Triết học dạy bạn cách bóc tách bản chất đằng sau lớp vỏ ngôn từ hoa mỹ, nhận diện các loại ngụy biện và phân biệt đâu là sự thật khách quan, đâu là định kiến chủ quan. Nhờ đó, bạn tự đưa ra quyết định mà không bị dắt mũi bởi truyền thông hay dư luận.
Một trong những căn bệnh thời đại của người trẻ là áp lực đồng lứa (peer pressure). Việc nhìn vào thành công được “lọc màu” của người khác trên mạng xã hội dễ khiến họ tự ti, lo âu, rồi lao vào cuộc đua tiền tài, danh vọng như một bản năng để rồi nhận lại sự rỗng tuếch bên trong. Chính lúc này, mệnh đề của chủ nghĩa Hiện sinh: “Sự tồn tại có trước bản chất” trở thành một gợi mở quan trọng. Con người sinh ra hoàn toàn tự do, và chính sự tự do đó bắt buộc bạn phải tự chịu trách nhiệm kiến tạo nên ý nghĩa cuộc đời mình. Thay vì chạy theo các tiêu chuẩn thành công của số đông, triết học buộc người trẻ phải quay về nhìn sâu vào bên trong để tự vấn: Tôi thực sự là ai? Giá trị cốt lõi của tôi là gì? Từ đó, bạn tự định nghĩa khái niệm “thành công” và “hạnh phúc” của riêng mình mà không bị cuốn vào những cuộc đua vô nghĩa.
Thế giới thực tế thường khốc liệt hơn những gì chúng ta hình dung trên ghế nhà trường. Trước biến cố như thất bại trong sự nghiệp hay sự đổ vỡ của các mối quan hệ, chủ nghĩa Khắc kỷ mang đến một công cụ tư duy: Sự phân đôi quyền kiểm soát. Mọi thứ trên đời được chia làm hai loại: những thứ ta có thể kiểm soát (suy nghĩ, thái độ, hành động của chính ta) và những thứ ta không thể kiểm soát (hoàn cảnh, nền kinh tế, hành vi của người khác). Triết học dạy người trẻ hiểu rằng, nỗi đau khổ không đến từ bản thân sự việc, mà đến từ cách chúng ta nhìn nhận và phản ứng với nó. Thay vì lãng phí năng lượng để than vãn về những điều bất khả kháng, người có tư duy triết học sẽ điềm tĩnh chấp nhận thực tại, tập trung 100% nguồn lực vào những gì mình có thể làm tốt nhất ở hiện tại.
Dẫu vậy, việc tiếp cận triết học trong thời đại số cũng là một con dao hai lưỡi. Đọc triết học mà chỉ nhặt nhạnh vài câu trích dẫn (quotes) sâu sắc để đăng lên mạng xã hội nhằm thỏa mãn cái tôi hay tỏ ra mình thượng đẳng. Thì chỉ là một dạng “self-help cao cấp” hay trang sức trí tuệ mì ăn liền. Và việc tôn sùng chủ nghĩa Hư vô hay Hiện sinh một cách nửa mùa dễ khiến người trẻ rơi vào cái bẫy của sự tiêu cực, lười biếng và buông thả dưới cái cớ “cuộc đời này vốn vô nghĩa”. Triết chân chính đòi hỏi sự dấn thân, rèn luyện cấu trúc tư duy nghiêm túc, dùng nhận thức đúng đắn để cải tạo hành động thực tế và can đảm đối diện với sự thật.
Môn học triết học ở trường đại học có thể kết thúc sau một kỳ thi, tấm bằng cử nhân có thể cũ đi theo năm tháng, nhưng hành trình tư duy triết học thì nên là người bạn đồng hành suốt đời. Triết học, ở dạng thức nguyên bản nhất, chính là nghệ thuật sống và năng lực tự vấn. Đừng đợi đến khi cuộc đời vùi dập mới cuống cuồng đi tìm một điểm tựa tinh thần. Hãy bắt đầu ngay từ hôm nay: lật mở một trang sách triết, hoặc đơn giản là thực hành sự hoài nghi lành mạnh trước một thông tin giật gân trên mạng xã hội. Trang bị tư duy triết học sẽ giúp bạn giữ được cái đầu lạnh, một năng lực hành động sáng suốt và một trái tim kiên định để làm chủ vương quốc tâm trí của chính mình.
Thanh Ngân
