Trong đời, có những cú lừa khiến người ta tức. Có những cú lừa khiến người ta quê. Lại có những cú lừa khiến người trong cuộc vừa tức, vừa quê, vừa phải tự nhận rằng: phen này mình thua thật rồi! Với nhà văn Lan Khai, cú lừa ấy còn oái oăm hơn. Người bày mưu lại là vợ ông. Cái mồi nhử cũng chẳng phải vàng bạc, danh lợi hay một món ăn ngon. Nó đánh thẳng vào chỗ mềm nhất của một ông nhà văn đang có tiếng: lòng tự ái nghệ sĩ và chút đa tình rất người.
***
Giai thoại này được Nguyễn Vỹ kể lại trong Văn thi sĩ tiền chiến I (NXB Văn hóa Văn nghệ tái bản 2018). Chuyện xảy ra vào thời Lan Khai đã có gia đình, không chỉ một mà tới hai vợ. Tuy vậy, ông không sống cùng vợ, bà vợ cả của ông bị tật ở chân, chuyên buôn bán trên Tuyên Quang. Còn bà vợ hai, mà Nguyễn Vỹ tả là “hiền lành lắm, và đẹp, rất yêu mến Lan Khai và cũng bằng lòng để anh ở riêng tùy ý theo ý thích”, thì cũng chỉ thỉnh thoảng mới từ Tuyên Quang xuống ở với ông một vài tháng rồi lại về quê.
Câu chuyện xảy ra khi Lan Khai vừa xuất bản tiểu thuyết “Hột mận” (hoặc “Cái hột mận”), được độc giả nhiệt tình đón nhận, ông tự hào khoe với bà hai là có nhiều nữ độc giả ái mộ lắm, khiến bà phản bác:
– Anh Vỹ thì chắc có nhiều người yêu, chứ cậu thì có ma nó yêu cậu!
Bà hai Lan Khai hiểu chồng mình quá! Người vợ sống bên nhà văn thường có một thứ quyền lực lạ lắm. Bà có thể không viết được một câu văn nào, nhưng lại đọc được người viết văn rõ hơn độc giả rất nhiều. Độc giả chỉ gặp nhà văn trên trang sách. Vợ nhà văn gặp ông Lan Khai khi ông bí tiền, khi ông cau có, khi ông hứng chí, khi ông tự ái, khi ông tưởng mình sâu sắc mà thật ra đang rất dễ mắc bẫy. Và thế là một hôm, bà quyết định cho chồng một bài học nho nhỏ.
***
Bà giả làm một người đàn bà khác, viết thư cho Lan Khai. Ba hôm sau, Lan Khai gặp Nguyễn Vĩ:
“Anh không bắt tay tôi như mọi lần. Anh cười, thò tay vào túi áo, lấy ra một bao thư, đưa tôi:
– Toa (anh, tiếng Pháp) đọc đi!
– Thư của anh mà…
– Toa cứ đọc đi. Moa (tôi) chỉ xin toa một điều là giữ kín hộ moa nhé. Đừng bảo cho ma femme (vợ tôi) biết.
Nguyễn Vĩ xem qua nét chữ ngoài phong bì: nét chữ của một cô gái. Bao thư xanh, đóng dấu dây thép Hà Nội. Trong thư, người đàn bà ấy tỏ ra rất mến mộ văn chương của ông. Lời lẽ vừa kín đáo, vừa tha thiết, vừa đủ khiến một người đàn ông cầm bút phải thấy lòng mình rung rinh.
“Thưa ông Lan Khai.
Tác giả quyển “Hột mận”
Em xin gửi lời thành thật hoan nghênh tất cả các quyển truyện đường rừng của ông. Riêng quyển Hột mận, ông vừa xuất bản, thật là một kiệt tác. Em ao ước được hân hạnh gặp ông để tỏ lòng ái mộ của em. Vậy, nếu ông không bận gì, thì 8h tối thứ bảy tuần này, xin ông vui lòng quá bộ đến hồ Trúc Bạch, khỏi chùa Trấn Quốc một tí. Em sẽ chờ ông tại đấy.
Thưa ông, ông sẽ trông thấy một thiếu nữ 18 tuổi, đang chờ ông bên gốc cây, mặc áo màu bordeaux, tay cầm quyển Hột mận. Em đấy ông ạ. Em sẽ đến đấy đúng 8h, là lúc vắng người. Nếu quá 8h30 ông không lại, thì chắc là ông bận việc, em sẽ đi về.
Trời! Em ước mong sao được gặp nhà văn tài hoa mà em thường mơ tưởng!
Em xin dừng bút nơi đây với tất cả hi vọng tốt đẹp ngập tràn trề lòng em.
Bella Nhung.”
Với nhà văn, được khen đã thích. Được một độc giả nữ khen lại càng dễ thích hơn. Mà nếu lời khen ấy không quá lộ liễu, chỉ vừa đủ bâng khuâng, vừa đủ bí ẩn, vừa đủ tạo cảm giác “người này hiểu mình”, thì nguy hiểm vô cùng.
Lan Khai nhận được thư. Và đúng như vợ ông đoán, nhà văn đường rừng bắt đầu… mắc bẫy. Ông đọc thư, xúc động, tò mò, bàn bạc với Nguyễn Vỹ về vấn đề xem tướng của cô nàng sắp gặp thông qua chữ ký. Nào là lãng mạn, rồi thì tính tình vui vẻ, trẻ trung, dáng dấp có thể là mập chứ không gầy… đủ kiểu. Từ một lá thư, câu chuyện dần thành qua lại, rôi đi dến kết luận là cần phải gặp người ta ngoài đời.
– Toa đừng cho ma femme biết, nghe chưa?
– Khỏi dặn.
***
Thế rồi thì thứ 7 đó đã đến. Tối hôm đó, Lan Khai chải tóc láng mướt. Chàng đã thắt cravat màu đỏ, mới tinh, vừa mua lúc chiều. Quen lệ, chải tóc xong là chàng đánh phấn. Chàng có tật đánh phấn như đàn bà, vì da mặt hơi ngăm ngăm đen, và đã có vết nhăn. Chàng đánh phấn phớt qua một lớp mỏng thôi mà chỉ đánh ban đêm. Chàng rưới nước hoa, diện quần áo tây mới may, đi giày tây đen, bóng lộn. Xong, ngó đồng hồ 8h kém 5, chàng ra gọi xe kéo. Chàng khấp khởi mừng vì chị Lan Khai đi vắng, chàng khỏi phải nói dối vợ.
Đến trước cổng chùa Trấn Quốc, Lan Khai trả tiền xe, rồi đi bộ một quãng đường trên đê hồ Trúc Bạch. Chàng hồi hộp mừng thầm, xa xa, dưới bóng cây chàng đã thấy bóng “nàng”. Chàng cố ý đi mạnh, cho nàng nghe tiếng giày để nàng quay mặt ra. Chàng đã biết đích là nàng, vì dưới ánh điện lờ mờ, chàng đi nhè nhẹ đến gần chàng đã phân biệt màu áo bordeaux và tay nàng đang cầm quyển Hột mận, như đã dặn kỹ trong thư.
Chàng đi nhè nhẹ đến gần… Tuy chàng chưa thấy mặt, nhưng dưới ánh đèn điện lờ mờ, bóng nàng uyển chuyển thướt tha tuyệt đẹp.
Chàng đến sát bên cạnh, nghĩ rằng nàng mắc cỡ, nên chàng đánh bạo đặt bàn tay dịu dàng trên vai nàng, và giọng nói run run cảm động:
– Em Bella Nhung?
Nàng quay lại.
Lan Khai hoảng hốt, biến sắc mặt ngay, bỗng giận dữ hét lên:
– Mợ đứng chờ ai đây?
Nàng, chính là… vợ hai Lan Khai, mỉm cười ngạo nghễ:
– Thưa ông, em chờ ông Lan Khai, tác giả Hột mận ạ.
– Mợ đánh lừa tôi hả?
Lan Khai giận run cả người lên, nghẹn miệng nói không được nữa. Chàng bỏ vợ đấy, đi thật nhanh ra đường Quán Thánh gọi xe về nhà. Chị Lan Khai mỉm cười đắc chí, đủng đỉnh theo sau.
Khi về nhà, “nhà văn đường rừng” bực tức hỏi vợ:
– Ai viết hộ thư cho mợ? Chứ nét chữ đâu phải của mợ?
– Nét chữ của con Mão đấy.
– Con Mão nào?
– Cháu của cậu, con gái của chị Phán, cậu không biết à? Tôi đọc cho nó viết đấy. Tôi phải năn nỉ mãi nó mới chịu viết đấy.
– Mợ mặc áo màu bordeaux của ai?
– Áo cũng của con Mão chớ còn của ai nữa.
– Mợ chơi xỏ tôi làm gì thế?
– Để cho cậu một bài học về Hột mận đấy, cậu à! Quả mận chua lắm phải không cậu?
Theo Nguyễn Vỹ, “Lan Khai làm thinh, mãi ba tháng không nói với vợ một tiếng”.
***
Đọc đến đây, ta dễ bật cười. Một người từng viết bao truyện đường rừng bí hiểm, từng dựng bao tình huống éo le trên trang giấy, rốt cuộc lại sa vào cái bẫy giản dị nhất: vài lá thư của chính vợ mình. Đến khi sự thật vỡ ra, chắc Lan Khai mới ngớ người. Cái đau chưa chắc đã lớn bằng cái quê. Cái giận cũng khó lớn hơn cảm giác bị bắt quả tang ngay trên sân khấu mà mình tưởng mình đang làm chủ.
Cười thì cười vậy, giai thoại này lại có duyên ở chỗ nó kéo Lan Khai khỏi cái bục trang trọng của văn học sử để trả ông về đời thường. Ngoài văn đàn, ông là tác giả của “Truyện đường rừng”, “Ai lên phố Cát”, “Gái thời loạn”, “Cái hột mận”… Còn trong căn nhà của mình, ông vẫn là một người chồng có phút mềm lòng, có chút ham vui, có lòng tự ái, có cơn say vì được khen. Chính phần rất người ấy làm chân dung Lan Khai gần hơn, vui hơn, và cũng thương hơn.
Còn bà Lan Khai, nếu chỉ gọi đây là một trò đánh ghen thì hơi oan cho bà. Đánh ghen có thể làm ầm nhà. Còn bà chọn viết thư. Nghĩa là lấy đúng vũ khí của chồng để trị chồng. Nhà văn sống bằng chữ, bà lấy chữ làm bẫy. Nhà văn dễ xiêu lòng trước tri âm, bà dựng lên một tri âm tưởng tượng. Đòn ấy tinh quái, kín đáo, mà sắc như dao cau. Nó nhắc ta rằng trong đời sống vợ chồng, người phụ nữ nhiều khi ít nói, chứ không hề ít biết. Ngoài xã hội, chồng có thể là nhà văn của thiên hạ. Về đến nhà, đôi khi chỉ một lá thư của vợ cũng đủ khiến ông hiểu:
Văn chương hay đến mấy, cũng chưa chắc qua mặt nổi người ngủ cạnh mình mỗi đêm!
Ngô Tiến Vinh
