Vào một ngày rất đỗi bình thường nọ, thế giới xung quanh của tôi bỗng trở nên thật xa lạ.
Tôi mở mắt tỉnh dậy và phát hiện ra mình không ở trong nhà mà đứng trên đường. Ánh sáng từ trên chiếu xuống khiến tôi nheo mắt lại, nó không giống nắng mà giống ánh đèn của xe hơn. Hình như tôi đang đứng ở dưới một vật gì đó? Tôi cố gắng nhìn xem rốt cuộc trên trời đang có gì.
Cuối cùng tôi đã nhìn thấy thứ phát ra ánh sáng đang lơ lửng trên nền trời. Đó là những chiếc xe giống như ô tô nhưng lại có thể lướt nhẹ nhàng trên không trung mà chẳng thải ra khí thải nào, cứ như thế nhẹ nhàng trôi đi và che lấp cả bầu trời. Cảnh tượng ấy khiến tôi bị choáng ngợp vì một điều mình chưa từng được thấy.
Tôi nhìn sang xung quanh, thay vì những ngôi nhà san sát nhau, hiện diện ở đây là những tòa nhà cao tầng phong cách tối giản cùng hai gam màu chủ đạo là trắng và đen mang cảm giác kỷ luật và hiện đại. Và rồi từ cánh cửa của các tòa nhà, một con robot bước ra, mời tôi đến quán ăn của nó. Và rồi robot đưa tay để tái hiện lại một màn hình ảo chứa thông tin của những món ăn. Vì bất ngờ nên tôi chẳng thể nói gì cả, chỉ đành để robot thuyết minh những gì mình có. Tôi đồng ý đi theo vào tiệm và nhận được sự phục vụ rất tận tình, chất lượng thức ăn cũng tốt như lời giới thiệu. Tôi để ý nhân viên trong đây quá nửa là robot, chúng chạy đôn chạy đáo khắp nơi.
Sau tìm hiểu, tôi đã hiểu được rằng thế giới này giống như thế kỷ XXII của Doraemon vậy, nơi con người và robot chung sống hòa thuận với nhau. Cả robot đang sống và phục vụ con người trong xã hội, mọi thứ đã trở nên vô cùng văn minh và tiên tiến. Đây quả là một giấc mơ siêu thực dễ chịu, lý tưởng đến mức khiến ai cũng đắm mình. Nếu thế giới thật giống như thế thì tốt quá, vừa nghĩ tôi lừa đắm chìm trong sự kỳ diệu của công nghệ như thế. Tôi nào hay đó chỉ là mặt nổi của tảng băng chìm sâu trong nước.
Trên đường đi, tôi đã tới một rạp chiếu. Vì nhàm chán, tôi đã mua vé, ngồi xuống và tận hưởng một tiếng hai mươi phút ấy. Bộ phim kể về một câu chuyện tình giữa một nàng họa sĩ và một kỹ sư khoa học. Hai người diễn vai chính trông khá quen mắt, họ có nhiều nét giống vài diễn viên nổi tiếng ở ngoài đời thật. Đúng hơn thì tôi cảm giác họ là sự kết hợp giữa nét đẹp người này và người kia vậy.
Chẳng hiểu sao dù bộ phim được thực hiện vô cùng chỉnh chu từ diễn xuất, góc quay lẫn kỹ xảo, nhưng tôi lại cảm thấy khó chịu khi xem. Tôi không biết nữa, chỉ là tôi cảm giác bộ phim này có cái gì đó… không thật? Đúng hơn là… nó hoàn hảo quá, đến mức chẳng thật chút nào. Câu chuyện trên phim như một cái khuôn đã được đúc sẵn để không có sai sót nào cả. Các diễn viên đều hoàn thành nhiệm vụ của mình, vậy mà tôi thấy họ như đang học theo cách biểu đạt cảm xúc của ai đó.
Câu chuyện kể về chuyện tình của hai người, họ vượt qua sóng gió và đến bên nhau. Chàng trai khuyên bảo cô rằng con đường hội họa sẽ chẳng mang lại lợi ích cho cô, bởi bây giờ công nghệ đã có thể thay thế cho việc vẽ rồi. Cô gái nghe lời chàng trai và bỏ nghiệp vẽ, họ làm đám cưới và cô kiếm một công việc khác. Kết thúc dừng ở đó cùng dòng chữ “Hạnh phúc mãi mãi về sau”. Khi tôi chưa kịp tỏ ra bức xúc với nội dung của câu chuyện thì những người quanh tôi đã trầm trồ tán thưởng. Phần ghi nhận đóng góp cho từng cá nhân của phim được hiện ra, hay đúng hơn là chỉ có một người duy nhất phụ trách. Nó chỉ vỏn vẹn ghi một cái tên “AI Cinemix”. Cái gì thế này? Là AI sao?
Toàn bộ mọi thứ, từ diễn viên, đạo diễn, biên kịch đều do trí tuệ nhân tạo làm ra, con người duy nhất xuất hiện là ở dòng chữ “chịu trách nhiệm viết prompt”, tức người đó chỉ cần gõ ra các câu lệnh chuẩn xác nhất cho AI để nó hình thành nên những cảnh phim.
Tôi – kẻ luôn chống đối AI trong nghệ thuật – vừa xem một bộ phim của AI sao? Và tôi thậm chí còn chẳng thể nhận ra! Dù tôi đã thấy có gì đó không ổn ở nó, nhưng tôi lại chưa nghĩ đến. Mặc cho nỗi hoang mang của mình, những người xung quanh tôi đều đang vỗ tay reo hò như thể họ vừa xem được một tuyệt tác vậy. Họ chắc chắn biết nó là AI và chẳng thấy đây là điều sai trái. Cảm giác ghê sợ và ghét bỏ dâng lên trong lòng khiến tôi chạy khỏi rạp chiếu.
Tôi chạy ra ngoài, tay khuỵu xuống đặt lên đầu gối, cố gắng điều chỉnh cho hơi thở của mình không còn gấp gáp như thế.
Và đó là lúc tôi gặp được lũ trẻ.
Khi đã bình tĩnh lại, tôi bỗng thấy ba đứa trẻ tầm bảy tám tuổi vừa đi ra khỏi rạp đang ngồi một góc trên băng ghế. Đứa nào cũng cầm trên tay một chiếc máy tính bảng trắng đắt tiền và rôm rả nói về một chủ đề nào đó. Vì tò mò, tôi âm thầm ghé lại gần để hiểu rõ hơn về cuộc trò chuyện của bọn nhóc.
“Hôm qua tớ vừa được cô cho 10 điểm sáng tạo dùng True Idea nè!” Một cậu nhóc khoe với lũ bạn. “Tớ đã tạo được một prompt tốt nên video rất mượt mà, cô giáo nói vậy á!”
“Hôm nay tớ mới được học cách chọn lọc thông tin nè!”
Cuộc trò chuyện của chúng khá lạ lùng, tôi nghĩ ở bọn trẻ đang nói về một môn học liên quan đến sử dụng robot và AI? Đây là điều khá dễ hiểu vì thế giới này đang sống trong kỷ nguyên hiện đại. Nghĩ bụng chẳng có gì để theo dõi tôi định đi tiếp, nhưng rồi chúng đã kéo tôi lại bằng một câu nói.
“Ê chúng ta thi coi con AI nào của tụi mình vẽ nhanh hơn nhé!” Một đứa trẻ đề xuất và nhận được sự đồng ý từ những người bạn. Hơi thở đông cứng lại khi nghe, tôi rón rén lại gần chúng. Bọn nhóc còn chẳng để ý đến tôi, cứ thế hào hứng bật máy tính bảng lên, vào một phần mềm có giao diện ngôi sao lấp lánh.
“Yêu cầu nó vẽ gì đây nhỉ?”
“Hừm… một cô gái đang chống cằm, mắt mơ màng đi, dễ vẽ mà.”
Thế là chúng đồng loạt gõ vào ô trống trong ứng dụng. Mỗi đứa lại có cách diễn giải khác nhau. Vẽ cho tôi một cô gái đang ngồi trên ghế, tay để lên bàn chống cằm và nhìn ra xa bằng đôi mắt suy tư. Hãy vẽ cho tôi một cô gái có mái tóc dài đang tung bay trong gió, ánh mắt xa xăm mơ màng, bối cảnh tùy ý. Hãy vẽ cho tôi một cô gái da trắng xinh đẹp có mái tóc dài buông xõa dịu dàng được cuốn bay trong gió, cô ấy mặc váy dài, tay chống cằm để lên bàn và nhìn ra xa xăm bằng ánh mắt mơ màng không rõ, phong cách vẽ theo kiểu của các nghệ sĩ thời Phục Hưng.
Chỉ khoảng năm phút sau, những bức tranh đã hiện ra, chúng đưa máy lại gần nhau để so sánh kỹ hơn. Bức đầu tiên là một cô gái đang ngồi trên ghế, chống tay lên bàn, ánh mắt nhìn ra ngoài vô hồn và chẳng có tia sáng nào. Bức thứ hai thì cô tóc cô ấy bay loạn như bị tóc tấn công, đôi mắt cô ấy như sự pha trộn giữa buồn ngủ và mệt mỏi. Còn bức cuối cùng, có lẽ vì được miêu tả rõ nên nó không quá tệ, cô gái mặc váy dài, nhìn ra ngoài, nét mặt vô địnH.
Nhìn chúng, trong tôi dâng lên nỗi ghét bỏ vô cùng tận. Tôi biết để có được kết quả này, AI đã học hỏi rất nhiều từ những đặc trưng của người đi trước. AI ở đây đã phát triển rất tốt, không dễ để nhận ra nó đã vay mượn tài nguyên từ đâu. Nhưng tôi có thể thấy biết được tài liệu tham khảo của chúng, bức tranh đầu đơn giản khiến tôi nhớ tới phong cách của Ghibli, còn bức thứ hai lại mang nét vẽ hoạt hình của Disney, còn bức thứ ba không giống với phong cách Phục Hưng mà như một bản chắp vá kệch cỡm vậy. Với tôi, chúng là sự ăn cắp chất xám trắng trợn nhất cần được loại trừ.
Trái ngược với sự khó chịu rõ ràng của tôi, lũ trẻ trông thật hào hứng khi có được thành phẩm nhanh chóng. Chúng lại rộn ràng nói:
“Cái nào đẹp nhất nhỉ?”
“Đương nhiên là của tớ rồi! Tớ viết câu lệnh dài hơn, chuẩn xác hơn, chi tiết hơn nên chắc chắn bức ảnh của tớ phải đẹp hơn!” Đứa nhóc chủ nhân của bức thứ ba lên tiếng. “Các cậu phải học viết câu dài lên thì mới cho ra tranh đẹp được.”
“Bức của tớ đơn giản mà đẹp chứ bộ!” Thằng bé có bức tranh Ghibli cãi lại. “Của cậu phức tạp quá nên chưa có đẹp!”
“Thôi đừng cãi nhau nữa!” Cô bé còn lại trong nhóm lên tiếng. “Bây giờ mình cứ để cho Review AI đánh giá là được mà. Các cậu ném ảnh lên cho nó là được.”
Tôi choáng váng lần hai. Không chỉ tạo tranh AI mà chúng còn định để AI đánh giá bức tranh! Không thể kiềm được nữa, tôi lên tiếng:
“Mấy em đừng làm thế nữa!”
Tiếng của tôi đã thu hút sự chú ý của đám trẻ, tôi nói tiếp:
“Không được dùng AI để vẽ tranh! Không, các em không được dùng AI cho bất kỳ lĩnh vực nghệ thuật nào cả!”
“Tại sao ạ? Mọi người đều làm thế mà.” Chúng đáp lời tôi bằng giọng nói ngây thơ và ánh mắt khó hiểu.
“Cái gì?”
“Nghệ thuật thì phải dùng AI chứ ạ?” Cô bé lên tiếng. “Nghệ thuật là sự sáng tạo và AI thì có thể khả năng sáng tạo mà.”
Lời của con bé như sét đánh ngang tai khiến tôi suýt ngã. Sao quan điểm của hai chúng tôi lại khác nhau như thế?
“Em đang nói gì thế? Vậy mấy em viết vẽ hát như thế nào?”
“Viết ạ? Bỏ vào Fast Writer là được.” Đứa trẻ ngây thơ nói. “Còn vẽ thì nhiều ứng dụng lắm. Nhạc thì có thể bảo vào Great Music là làm nhạc tốt nhất ấy.”
“Ý em là như Chat GPT và Gemini ấy hả?”
“Chat GPT và Gemini?” Cậu bé nghiêng đầu nhìn tôi. “Sao nghe quen quen nhỉ?”
“Cái đó là đời cũ rồi chị ơi!” Một cô bé lên tiếng. “Thầy cô em dạy Chat GPT và Gemini là trí tuệ nhân tạo từ trăm năm trước rồi, nó lỗi thời và không còn được ứng dụng nữa rồi ấy! Bây giờ chúng ta có nhiều trí tuệ nhân tạo thông minh hơn nhiều. Bây giờ mình có AI để làm phim nè, sáng tác nhạc nè, tạo video…”
“Ý em là… không có ai làm nghệ thuật à?”
“Cái đó là việc của AI mà chị.” Bọn trẻ nghiêng đầu. “AI là nghệ sĩ đó thôi.”
Những lời của đám trẻ này khiến tôi nhăn mày. Cái gì thế này? Sự khó chịu lên tới đỉnh điểm, tôi lấy giấy và bút trong người ra, vẽ ngay lập tức trước mặt chúng. Ba đứa trẻ nhìn tôi bằng ánh mắt tò mò. Trong khoảng mười phút, tôi phác thảo ra một bức tranh bằng chì cho chúng. Cô gái đặt tay lên ghế, nghiêng đầu nhìn về một nơi nào chẳng rõ. Tôi không dám bảo là đẹp, nhưng chắc chắn nó tốt hơn nhiều so với ba bức tranh kia.
“Đây, nhìn xem tác phẩm do con người tạo ra đây!” Tôi dí tranh vào mặt từng đứa, để chúng thấy rõ từng đường nét do bàn tay của mình nhận ra. Chúng trố mắt, xôn xao như thể đây là một kỳ quan vừa được phát hiện. Một thằng bé gõ một dòng chữ lên máy tính bảng:
“Chị là ai?”
“Chị là chị chứ ai vào đây nữa.” Tôi trả lời.
“Không ai nào có thể vẽ giống thế cả.”
Mãi một hồi sau, tôi mới hiểu ý của đứa nhóc này. Ai của nó là “artificial intelligence” hay trí tuệ nhân tạo. Vì nó không viết hoa nên tôi nào hiểu, bây giờ thì ngẫm ra ý của nó là nó hỏi tôi có phải AI không.
“Em ơi, chị là con người, chị tự vẽ mà!” Tôi đáp trả. “Em coi chị là AI à?”
“Chị biết viết không ạ?” Cô bé lên hỏi.
Tôi lục trong điện thoại để đưa cho chúng một đoạn thơ mình từng viết. Chúng chuyền tay nhau chiếc điện thoại chứa thơ của tôi, đọc hết bài thơ này đến bài khác, ánh mắt chúng trầm trồ không che giấu. Chúng chưa từng thấy điều gì như vậy ư?
“Ồ là thơ thật nè! AI bảo là do người viết 100%!”
“Thật kỳ diệu, chị ấy tự viết trong khi mình có thể nhờ AI!”
“Nó còn hay hơn cả bài thơ do Fast Writer viết! Hay quá!”
Những lời cảm thán của chúng như đâm vào lòng tự trọng của tôi. Tôi không thể chịu nổi nữa! Tôi muốn hét lên rằng bọn nó điên rồi.
“Ôi, họ thật sự còn tồn tại kìa, người vẽ, người viết ấy!” Thằng bé chỉ vào tôi, ánh mắt nó lấp lánh một niềm vui vì đã phát hiện ra một điều mới.
“Ôi, thật tuyệt vời, em cứ tưởng những nghệ sĩ như chị đã trở thành cổ tích rồi chứ!”
“…” Cổ tích ư? Tôi cảm tưởng như mình là một sinh vật xa lạ từ thời cổ xưa vô tình tìm đến nơi này. Chúng nhìn tôi như nhìn một nhân chứng của lịch sử.
“Thầy cô giáo của em kể rằng nghệ sĩ con người đã biến mất, nhường lại di sản nghệ thuật cho trí tuệ nhân tạo đảm nhiệm.” Vừa nói, nó vừa lôi ra một cuốn sách có bìa ghi “Lịch sử thế giới” và ghi chú “Bìa: AI”.
Nhờ lũ trẻ, tôi mới hiểu thêm về thế giới này. Ở đây, các lĩnh vực nghệ thuật như hội họa, văn chương, điện ảnh, kiến trúc, điêu khắc, âm nhạc, kịch nghệ đều đã bị thay thế bởi AI. Mọi sản phẩm đều được sản xuất từ AI. Từ các poster quảng cáo đến những nhãn dán sản phẩm bình thường, mọi thứ đều do AI. Đáng sợ là… tôi khó lòng có thể nhận ra được chúng. Công nghệ đã phát triển tới mức này rồi ư? Thoạt nhìn, những nhãn dán này trông đẹp mắt và thu hút, chỉ khi quan sát kỹ, tôi mới có thể tìm ra những nét khác thường chứ không dễ dàng phát hiện ra như ba bức tranh của bọn trẻ. Sự giống người này khiến tôi sợ hãi. Nó đã giống đến mức này rồi ư?
Mà đâu chỉ có nghệ thuật, đến cả giáo dục cũng có các giáo án đều được soạn từ AI. Thậm chí cả giáo viên cũng là trí tuệ nhân tạo giảng dạy. Bọn trẻ nói với vẻ mặt hiển nhiên như đang nói về những món ăn thường ngày.
Lời của chúng khiến tôi xây xẩm mặt mày. Trong khi đó, chúng vẫn nói:
“Chị ơi! Vẽ tiếp đi! Viết tiếp đi!”
Tôi cau mày. Bọn nhóc coi tôi như robot thông minh để sai bảo à? Tôi thẳng thừng đáp:
“Chị không phải máy thích sai gì thì sai.”
Chúng vẫn nằng nọc đòi tôi và tiếp tục nhận lại lời từ chối. Vì không muốn phiền phức, tôi quyết định vẽ một bức nữa cho chúng. Tôi loay hoay khoảng mười phút để phác thảo sơ bộ được bức tranh. Thấy tôi như thế, chúng xụ mặt, dáng vẽ mất hết kiên nhẫn. Nhìn bức tranh trong tay tôi, chúng bĩu môi khinh bỉ:
“Lâu quá! Đưa cho Colorful Artist thì mười phút đã có một bức tô màu đầy đủ rồi!”
“Người chị đầy mồ hôi rồi, thúi quá đi!”
“Tưởng nghệ sĩ như nào, chậm rì!”
Thế rồi ba đức nhóc bỏ tôi lại như thế. Tôi không buồn vì tranh của mình bị chối bỏ mà đau đớn cõi lòng khi nghe những lời ấy. Thì ra… với chúng, tôi chỉ là một món đồ chơi mới lạ, không còn gì thú vị thì vứt bỏ. Không lẽ những nghệ sĩ khác cũng vậy?
Tôi bật khóc nức nở. Đây quả là một cơn ác mộng tồi tệ!
Khi tôi đang ngồi khóc, một chàng trai mặc áo choàng đen kín mít từ đầu tới chân đi tới chỗ tôi. Dáng vẻ đó làm cơ thể tôi căng cứng vì sợ hãi, cậu ta nhìn tôi, ánh mắt dịu dàng cùng bàn tay đưa hỏi:
“Này, cô có muốn thấy nghệ thuật của con người không? Tôi sẽ cho cô thấy.”
Không biết vì sao, lời nói ấy như đánh thức tôi khỏi nỗi buồn thương. Tôi đáp: “… Có.”
Thế là cậu ta dẫn tôi chạy đi. Dù trong lòng đầy hoài nghi, tôi vẫn đi theo cậu. Chúng tôi chạy tới một con ngõ cụt, cậu dừng lại và nhìn xuống đất, gõ vài cái theo nhịp và thì thầm một điều gì đó như mật mã. Lòng tôi đầy rối ren trước một loạt hành động ấy.
Sau khi cậu dứt lời, mặt đất dưới chân cậu tách ra để lộ một cánh cửa hình tròn như nắp cống. Cậu mở cửa, kéo cả hai chúng tôi xuống.
Bóng tối choáng lấy tôi và những giọng nói vang lên:
“Cậu đem ai về thế?!”
“Cô ấy là một nghệ sĩ.” Tiếng của cậu ta vang lên. “Tôi đã thấy những gì cô ấy làm. Tôi nghĩ cô ấy đến từ quá khứ.” Trong bóng đêm, tôi thấy một đoạn video được chiếu lên. Là cuộc trò chuyện của tôi và đám trẻ.
Khi video kết thúc, ánh sáng đã được trả lại cho không gian quanh. Ngoài tôi và cậu bạn kia còn có vài người ăn mặc giống cậu đang đứng nhìn tôi.Tôi trố mắt nhìn quanh đây. Ở đây treo đầy những bức vẽ, tượng gỗ, những tờ giấy nguệch ngoạc vài dòng tốc ký, những chiếc camera lăn lóc. Dù rộng lớn, căn phòng lại ngập tràn những tác phẩm đã và đang được hoàn thành. Một cảm giác dễ chịu xuất hiện trong tôi, có lẽ vì nó mang cảm giác của con người.
“Chào mừng cô tới tương lai.”
“Hả? Tương lai? Cơn ác mộng này á?” Sự hãi hùng thể hiện qua từng câu nói.
“Như cô thấy đấy, thế giới này khá hoàn hảo nhỉ. Họ gọi nó là địa đàng của nhân loại, còn với chúng tôi, nó là một phản địa đàng đúng nghĩa.” Một cô gái lên tiếng, có vẻ cô ấy là người lãnh đạo nơi này.
Họ tự giới thiệu chính mình, đây là nơi tập hợp những nghệ sĩ con người hay những ai còn nuối tiếc với nghệ thuật nữa. Ở đây, nghệ sĩ như thế đã bị bỏ rơi rồi, chẳng ai cần họ nữa, nên nghệ thuật chẳng thể giúp họ sống sót. Họ không muốn AI hay bất kỳ kẻ ở giới nhà giàu nào phát hiện ra nơi này nên đã rất cẩn thận bảo vệ nơi này, từng lớp bảo mật đều dùng để ngăn chặn kẻ lạ đột nhập, trừ khi được thành viên mang đến.
Ban đầu họ có vẻ xa cách, nhưng tôi nhanh chóng làm quen được với họ. Chúng tôi khác nhau về thời đại, vậy nhưng lại đem lòng yêu mến nghệ thuật. Tôi nghĩ đây là một trong những điều tuyệt vời nhất khi bạn có thể dễ dàng thân thiết với ai đó có cùng đam mê với mình.
“Tại sao lại bỏ rơi nghệ sĩ con người chứ?” Tôi hỏi chàng trai đã dẫn mình tới đây.
“Vì chúng tôi chậm chạp quá, phải mất nhiều ngày, nhiều tháng, nhiều năm mới có một tác phẩm ra hồn. Họ đâu có đủ kiên nhẫn cơ chứ! Họ cần một thứ đẹp và nhanh cơ! Thế là họ để Generative AI phát triển và tham gia lĩnh vực nghệ thuật. Vì được luyện và cho ăn nên nó đã tiến bộ nhanh chóng. Sản phẩm của nó thật hoàn mỹ, họ nói vậy đấy.” Cậu bật cười chua chát.
Cậu ấy bắt đầu tâm sự với tôi. Thật ra vẫn còn các nghệ sĩ hoạt động, nhưng mà… họ là người cung cấp cho AI đấy. Sau khi đã học xong từ họa sĩ như Da Vinci, nhà văn như Shakespeare, nhạc sĩ như Mozart thêm cả kiến trúc sư, nhà điêu khắc, biên kịch,… AI dần quá tải, nó chỉ lặp đi lặp một phong cách đã được xào nấu để hướng tới sự hoàn hảo nên chẳng có gì đột phá cả. Để giúp nó hết bí ý tưởng, họ thuê những nghệ sĩ có phong cách độc lạ đến bằng một số tiền khổng lồ. Việc của họ là sáng tác ra một tác phẩm thật hay để AI có thể học theo.
Lời của cậu ấy đâm vào tim tôi những nhát đau nhói. Tôi bỗng nghĩ đến lý do mình tới đây. Ngay cả khi có thể tồn tại được, nghệ sĩ cũng phải đưa chất xám của mình chỉ để AI ăn tươi nuốt sống mọi phong cách riêng để có kế sinh nhai. Tôi nhắm mắt lại, thử nghĩ xem mình sẽ cảm thấy như thế nào nếu ở vai trò đó. Nỗi đau xót chua nghét trong lòng tôi khi buộc phải tận tay đưa đứa con tinh thần cho trí tuệ nhân tạo, để nó mổ xẻ như một bài toán hay một công thức chẳng có tình cảm. Làm sao có thể chịu nổi cơ chứ? Tôi nghĩ dù có được rất nhiều tiền, họ có lẽ cũng sẽ từ chối. Hoặc không, đồng tiền luôn có sức mạnh to lớn mà.
“Ừm, đó là lý do chúng tôi ở đây.” Chàng trai nói. “Chúng tôi sợ rằng họ sẽ tới mình và đem mình làm người cung cấp. Và có khi chúng tôi sẽ đánh mất bản thân vì số tiền khổng lồ ấy? Thế nên những tác phẩm ở đây đều sẽ được tiêu hủy sau ba tháng để AI không thể phát hiện ra.”
“Dù đau khổ là thế, mọi người vẫn tiếp tục làm nghệ thuật.” Tôi cảm thán, nỗi xúc động khiến mắt tôi cay xè.
“Có lẽ chúng tôi có duyên nợ với nghệ thuật chăng?” Cậu ấy cười buồn. “Nhưng đúng là khó có thể chịu được nếu nghĩ tới việc không vẽ, viết, điêu khắc, đóng kịch, làm phim, ca hát. Tôi nghĩ chúng là một cách tinh tế để bộc lộ tâm hồn mình.”
Nói xong, cậu ấy khoe cho những bức tượng thạch cao nho nhỏ mà mình đã làm. Đó là những chú chim xinh đẹp đang chuẩn bị cất vang tiếng hót của mình, tinh xảo đến mức tôi cũng phải thốt lên lời cảm thán. Tôi buông chúng ra và nhìn cậu.
“Tay cậu đẹp quá.” Tôi nắm lấy tay cậu và ngắm chúng.
“Đẹp? Tay tôi đẹp á? Cậu nghĩ nó đẹp à?” Cậu ấy nghiêng đầu nhìn tôi và nhìn xuống đôi bàn tay lấm lem của mình. Trong mắt nhiều người, đôi tay ấy còn chẳng thể gọi là ưa nhìn, bởi chúng vương đầy bụi, bột trắng cùng những vết chai sần không thể che giấu. Còn tôi thấy nhiều hơn trong đôi bàn tay ấy, tôi thấy một người miệt mài điêu khắc cho đá, miệt mài chỉnh sửa lại những phần thiếu sót trên tượng, miệt mài với công việc của mình đến nỗi chẳng để tâm đến bụi đã vướng lên người. Tôi thấy… một điều rất thật, rất con người. Tôi thấy rõ niềm yêu thích của cậu thông qua bàn tay ấy.
“Tay của những người làm nghệ thuật bằng niềm say mê sao có thể không đẹp được cơ chứ?” Tôi tóm gọn lại những suy nghĩ ấy bằng một câu hỏi. “Tôi luôn thấy ai làm việc bằng tình yêu đều rất tuyệt đẹp.”
“Có hàng trăm AI có thể làm thế.” Cậu phủi đi lời khen của tôi. “Dù ghét phải nói điều này, nhưng tôi công nhận là chúng làm tốt hơn tôi nhiều, tôi chỉ là một thằng tạc tượng dởm thôi.” Nói rồi cậu lấy ra một bức tượng chim khác cũng rất đẹp, tôi biết đây là từ AI mà ra. Vì trông nó vững chắc hơn tượng của cậu, hoàn hảo không tì vết. Tôi lắc đầu và bảo:
“Nó đẹp vì nó đã học theo nhiều kiểu điêu khắc. Còn của cậu đẹp vì nó không hoàn hảo. Này, những lỗi nhỏ ấy chính là thứ tạo nên vẻ đẹp riêng của nghệ thuật đấy thôi. Chúng ta thiếu sót và bất toàn mà, đúng chứ?”
“… Ừm, cậu đúng. Đó là lý do con người luôn hướng tới sự hoàn hảo, họ mong muốn trở nên vẹn toàn. Nhưng rồi khi tất cả đã trở nên trọn vẹn, tôi lại nhớ nhung thuở hoang sơ non nớt và thiếu sót ấy. Bây giờ thì họ đã có tiêu chuẩn cho sự hoàn hảo, và nghệ sĩ cũng đều bị thế chỗ mất rồi.” Cậu ấy nhìn thẳng vào mắt tôi và hỏi một câu đầy thiết tha. “Thứ gì không thể thay thế đây hả?”
“Cậu, chính cậu.” Tôi đáp gần như ngay lập tức. Trước cái nhìn trân trối của cậu, tôi giải thích. “Xét về mặt khoa học, sự ra đời của cậu đã rất đặc biệt rồi, nó là tổng hòa của hàng trăm thế hệ trước đó và một lần xác suất quá rủi ro khi thụ tinh. Ngay cả khi có một bản sao của cậu, nó cũng phải dựa trên tất cả những gì cậu có trước đó. Cho nên, sự tồn tại của cậu đã là điều chẳng thể thay thế.” Tôi nói một cách chân thành nhất. “Nghệ thuật của cậu cũng là duy nhất.”
Cậu ấy mỉm cười nhìn tôi, khi chúng tôi định nói tiếp thì tiếng hô hoán đã vang lên. Có kẻ đột nhập! Tất cả đều hoảng loạn chẳng biết làm gì, họ chỉ có thể chạy về phía tôi và cậu bạn. Kẻ xâm nhập là năm tên đàn ông ăn vận chỉnh tề, bầu không khí căng thẳng đến mức hơi thở của tôi cũng trở nên khó khăn. Họ nhìn quanh đây rồi lại nhìn thẳng về phía chúng tôi.
“Các người là ai? Tới đây làm gì?”
“Chúng tôi được cử tới để đi tìm một nữ nghệ sĩ. Chính là cô!” Họ chỉ vào tôi. “Ông chủ của chúng tôi đã triệu hồi cô để giúp đỡ ông ấy.”
Tôi như chết trân trước lời của họ. Vì chán nản trước sự máy móc của AI, chủ của họ đã quyết định làm một nghi lễ tà môn để triệu hồn một người từ quá khứ tới đây. Ông ta muốn thấy lại nghệ sĩ của thời đại cũ vì đã chán ngấy AI, ông ta muốn xem tôi sẽ mang lại điều khác biệt gì. Vậy ra dự cảm của tôi lại là thật. Tôi đã tới đây chỉ vì sự rảnh rỗi bất chợt của một kẻ ngu ngốc.
“Hãy đi cùng chúng tôi, nữ nghệ sĩ! Chỉ cần cô đi cùng, chúng tôi sẽ tha cho những tên này. Ông chủ biết cô sẽ mang lại niềm vui cho chúng tôi.” Họ mỉm cười nhìn tôi, lời nói như rót mật vào tai. “Cùng nhau chúng ta sẽ mang tới một tầm cao mới của nghệ thuật!”
Trước lời nói ấy, tôi muốn cười thật to vào mặt họ, cuối cùng lại thành trừng mắt nhìn từng kẻ đang đứng ở đây. Họ chỉ là cấp dưới của những kẻ đã triệu hồi tôi đến đây, tôi biết rõ điều đó, và cơn uất nghẹn trong người lại trào dâng. Bọn họ còn chẳng thèm đến nhìn mặt tôi, chỉ cử người đến như thế tôi sẽ đồng ý làm việc cùng họ vậy! Tôi nói hết cơn giận của mình cho bọn người này: “Tầm cao mới? Ý các ngươi là gì? Là kiểu sẽ có những tác phẩm dựa trên phong cách của tôi à?”
Lời của tôi trực diện và chính xác đến mức những kẻ đó phải im lặng.
Tôi biết chủ của đám người này sẽ làm gì với mình. Họ sẽ coi tôi như một công cụ mua vui như hàng trăm con AI đã phục vụ cho họ suốt từng ấy năm. Nhưng khác với chúng, tôi giàu cảm xúc hơn, nhạy cảm hơn và sẽ mang lại nhiều hứng thú. Có lẽ họ sẽ nhanh chóng nhận ra tôi thật vô vị làm sao, vì tôi chỉ là một con người bình thôi. Tôi sẽ bí tắc ý tưởng và rồi chẳng thể ngay lập tức tạo ra những tác phẩm tuyệt vời cho bọn họ, tôi sẽ khủng hoảng trầm trọng trước những gì mình vẽ hay viết ra, sẽ tự thấy mình thật vô dụng, sẽ khóc lóc và bật cười trong suốt quá trình ấy. Họ sẽ không thể hiểu nổi, hay đúng hơn là không cần hiểu.
Họ chỉ muốn một cỗ máy có thể dễ dàng nặn ra một bức tranh đẹp, viết nên một bài văn hay, tạo ra một bài nhạc bắt tai ngay lập tức, làm nên một bộ phim không tốn nhiều công sức, và còn nhiều thứ nữa… Ồ, họ muốn hàng trăm tác phẩm nghệ thuật có thể sản xuất nhanh gọn để thưởng thức liên tục, chứ nào muốn hiểu rằng để đổi lấy một thành phẩm khiến bản thân vừa lòng, chúng tôi đã phải đánh đổi biết bao nhiêu mồ hôi, nước mắt và máu xương không? Hẳn nhiên câu trả lời sẽ là một cái lắc đầu từ chối tiếp thu rồi.
Họ nào có yêu nghệ thuật tha thiết như thế, họ coi nghệ thuật giống một món đồ tinh xảo và chẳng hề tán thưởng những nghệ sĩ – người làm ra nó.
Nói nhiều như thế để làm gì? Chúng nào có hiểu, thế nên tôi hét lên:
“Không bao giờ tôi đi với các người!”
Những người kia xông lên để đối đầu với đám đồ đen ấy. Họ bảo tôi hãy chạy đi. Tôi nhanh chóng chạy lên phía trên, còn bọn chúng theo sát phía sau. Tôi biết việc này rất ngốc, sao tôi có thể chạy khỏi đám đàn ông cao lớn ấy? Tôi không quan tâm, tôi thà chết còn hơn là làm theo lời của họ.
Tôi cứ chạy và chạy, không biết mình đã đi tới đâu. Cho tới khi tôi mệt lả đi vì đuối sức, tôi mới nhận ra mình đã tới con phố cũ, nơi đầu tiên tôi mở mắt. Lúc ấy là đúng sáu giờ sáng, và bây giờ cũng là sáu giờ.
Bọn người kia đã đuổi tới nơi rồi, theo sau là những nghệ sĩ đang che chở tôi. Hai nhóm người giẫm đạp lên nhau. Trước cảnh tượng ấy, tôi không chịu nổi: “Dừng lại đi! Làm ơn đây chỉ là giấc mơ! Làm ơn hãy cho tôi quay về!”
Dứt lời, không gian trước mặt tôi nứt ra, để lộ một lỗ hổng kỳ lạ, sâu bên trong là ngân hà chứa vạn tinh tú. Đây là gì thế?
“Cánh cổng kết nối hai dòng thời gian xuất hiện rồi!” Cậu ấy lên tiếng. “Mau chạy qua đi! Chúng tôi sẽ cầm chân đám này!”
“Không được! Cô ta phải ở lại…!”
“Đi đi, về thế giới của cô ấy. Hãy để nó không như nơi này. Hãy để nghệ thuật sống, nhé?” Cậu ấy nhìn tôi, ánh mắt thành khẩn mặc cho đang bị đám người kia hành hạ.
“Đi với tôi đi! Nơi này đâu dành cho các cậu! Hãy đến thời đại của tôi đi, các cậu sẽ có thể sáng tạo mà không cần phải trốn tránh nữa!”
Nhưng bọn họ đều lắc đầu. “Chúng tôi sẽ ở lại chiến đấu, để nghệ thuật vẫn sẽ sống lay lắt quanh đây. Nếu không còn chúng tôi, AI sẽ thật sự thống trị.”
“Hứa với chúng tôi đi!” Họ nhìn tôi, ánh mắt chờ mong câu trả lời. Tận mãi sau này, tôi vẫn luôn nhớ về những cặp mắt khiến lòng tôi khắc khoải đó. Chúng là tổng hòa của sự thanh thản, nỗi buồn sâu thẳm và niềm hy vọng về tương lai trên một con người ở quá khứ xa xôi. Trước những ánh nhìn buồn đến nao lòng ấy, tôi gật đậu và trịnh trọng bảo:
“Tôi xin hứa!” Tiếng tôi vang vọng muốn lay động cả đất trời.
Tôi cắn môi, nhắm chặt mắt lại để không nhìn nữa, cứ thế cắm đầu cắm cổ chạy đến cổng thời gian kia.
….
Tiếng chuông báo thức của đồng hồ đã đánh thức tôi. Tôi tỉnh dậy trên chiếc giường thân yêu của mình. Hơi thở dồn dập ngắt quãng, tôi có cảm giác mình vừa trải qua cửa tử vậy. Thật sự chỉ là mơ sao? Nhưng cảm giác chân thật ấy… Mọi chuyện xảy ra quá nhanh, đến mức tôi phải mất vài chục phút để bình tâm lại.
Tại sao tôi lại phải trải qua chuyện này? Tại sao trong muôn vàn người, tôi lại được chọn để đưa tới đó? Chỉ là trùng hợp thôi sao? Không lẽ… có một người nào đó muốn tôi thấy ư? Để làm gì?
Là dấu hiệu. Đây chính là dấu hiệu cho tôi. Một dấu hiệu để đứng lên giữa một thế giới đang dần tràn ngập AI này. Thế là tôi không chần chừ, bật máy tính lên để có thể tiếp tục tác phẩm đang dở dang. Đó là lúc tôi thấy dòng chữ được dán trên máy, “Dậy sáu giờ sáng: Hoàn thành câu chuyện của mình.”
Sáu giờ… Không lẽ vì tôi đã hứa với lòng rằng phải hoàn thành được mục tiêu của mình nên cánh cổng ấy mới mở ra? Tôi gạt chuyện đó sang một bên, tiếp tục công việc thiết kế của mình. Tôi cứ thế làm đến quên ăn quên nghỉ. Chỉnh màu như này, chọn màu ra sao, bố cục như nào, mọi thứ đều khiến tôi muốn điên đầu. Có lẽ ở thế giới đó, bọn trẻ chỉ cần một câu lệnh là đã có thể hoàn thành rồi.
Còn tôi chỉ là con người, nên tôi đã mất hàng giờ để có thể chọn ra được những gì tinh túy nhất mình cho là phù hợp. Sản phẩm này của tôi nằm trong dự án “Đừng gõ prompt, hãy tự làm!”, dự án kêu gọi mọi người đừng dựa dẫm vào AI mà phải tự mình sáng tạo. Tôi đã mất khoảng ba tiếng đồng hồ để hoàn thành được một nửa.
Để bớt căng thẳng, tôi ra ngoài để ngắm nhìn quanh cảnh. Những tòa nhà đủ màu san sát nhau, những chiếc xe chạy trên đường. Đây là thế giới của tôi.
Tôi thì thầm: “Tôi hứa sẽ bảo vệ nghệ thuật, không để đám người lạm dụng AI có cơ hội thay thế nghệ sĩ đâu! Tôi hứa! Tôi sẽ cố gắng!”
Có lẽ mọi nỗ lực của tôi chỉ là một hạt cát, nhưng chỉ cần tập hợp lại những người như tôi, ta có thể thay đổi mọi thứ. Nghệ sĩ có lẽ nhỏ bé lắm, họ chỉ là biết bao con người bình thường trên thế gian này thôi. Nghệ sĩ cũng lớn lao lắm, chúng tôi có thể sống chết vì điều mình yêu. Chúng tôi yêu nghệ thuật, còn trí tuệ nhân tạo thì không. Nó không có cảm xúc mà chỉ bắt chước những gì đã có thôi.
Nếu càng nhiều người hiểu rõ về điều này… Thế giới sẽ có chuyển biến đúng không? Thế nên tôi nhìn lên trời, giơ một tay lên cao và nói vọng ra với người ở bên ngoài.
Dù tôi chẳng thể cảm nhận được tiếng đáp lại cho câu nói của mình, tôi vẫn biết có người đã nghe thấy. Tôi biết người ấy chắc chắn nghe được.
“Cùng nhau cố gắng nhé! Tiến lên nào, tác giả của tôi, nghệ sĩ của tôi ơi!”
Và ở nơi nào đó trong thế giới thật, người tạo ra tôi đã nghe thấy.
…
“Cùng nhau cố gắng nhé! Tiến lên nào, tác giả của tôi, nghệ sĩ của tôi ơi!”
Vị tác giả giật mình, nhìn lại dòng chữ mình vừa gõ lên màn hình. Đây không phải điều người viết dự tính cho nhân vật “tôi” nói. Trong suy nghĩ ban đầu của người viết, câu kết cuối cùng của nhân vật này phải là một điều gì đó truyền cảm hứng hơn thế, nó phải triết lý hơn, mang cảm xúc hơn nữa, song tất cả đã trở thành như thế này. Cả người sáng tác đã bị cuốn theo câu chuyện và để chính nhân vật dẫn dắt mình. Đến cuối cùng, cô gái ấy đã thoát khỏi mọi dự đoán của người sáng tạo, để lại một câu nói của riêng cô. Ranh giới giữa thực và ảo bỗng bị xóa nhòa, kéo tác giả và nhân vật lại gần nhau hơn. Trước nghệ sĩ giống như mình, cô gái ấy mỉm cười, giơ tay và cầu chúc cho người sáng tạo.
Vậy cái kết sẽ ra sao đây? Vị tác giả bối rối. Bây giờ có nên xóa câu nói này không để có một kết thúc vẹn toàn không? Sau một phút chần chừ, người quyết định giữ lại câu nói ấy. Có lẽ linh cảm của một người làm nghệ thuật đã nói rằng đừng xóa câu nói này đi, hoặc chỉ đơn giản là tác giả thích thế thôi. Hẳn vì cảm xúc trong câu nói này chân thành quá, nó bộc phát từ tận trong vô thức của người viết, để họ có những phút bốc đồng như vậy. Đây là điều chẳng máy móc nào có thể bắt chước được, bởi chúng làm việc bằng phân tích và logic, bằng những phán đoán chuẩn xác chứ nào có thể tùy hứng như vậy.
Người viết định sẽ kết thúc câu chuyện bằng câu nói của Ray Bradbury, “You must stay drunk on writing so reality cannot destroy you.” Nhưng rồi nghệ sĩ nhìn lại toàn bộ diễn biến và nhận ra nó chẳng phù hợp. Thế là người sáng tác quyết định biến tấu lại một chút ý nghĩa của câu nói trên, để nó làm câu kết trước khi nộp bản thảo.
Hãy say sưa với nghệ thuật để thực tại không thể nghiền nát được ta.
Nhân Tạo
